Από τα σπλάχνα της μητέρας του ακούστηκε η φωνή του μέλλοντος αγίου, μέσα στον ναό κατά τη Θεία Λειτουργία της Κυριακής. Ο όσιος Σέργιος γεννήθηκε στο Ροστόβ της Ρωσίας το χίλια τριακόσια δεκατρία, από τους ευσεβείς γονείς Κύριλλο και Μαρία, που αγαπούσαν τον Χριστό. Ακόμη πριν γεννηθεί ο μικρός, ο Θεός φανέρωσε τη μελλοντική δόξα του εκλεκτού του δούλου με σαφή και θαυμαστά σημεία. Μια Κυριακή πρωί, λίγο πριν την ανάγνωση του Ευαγγελίου, το βρέφος φώναξε δυνατά από την κοιλιά της μητέρας του και ταράχτηκαν όλοι.

Η φωνή ακούστηκε από όλους τους παρόντες πιστούς μέσα στον ιερό ναό και προκάλεσε μεγάλη απορία και έκπληξη. Κατά τον Χερουβικό ύμνο της Λειτουργίας ακούστηκε για δεύτερη φορά και κατά την εκφώνηση «Άγια τοις αγίοις» μια τρίτη. Από εκείνη τη μέρα η Μαρία απέφευγε εντελώς κρέας, γάλα και ψάρι, τρεφόμενη μόνο με ψωμί και νερό μέχρι τη γέννα. Όταν γεννήθηκε με πλήρη υγεία το νεογέννητο παιδί, του δόθηκε από τους ευσεβείς γονείς το χριστιανικό όνομα Βαρθολομαίος.

Από τις πρώτες ημέρες της ζωής του φάνηκε αυστηρός νηστευτής μέσα στα ίδια του τα βρεφικά σπάργανα και κούνια. Δεν θήλαζε καθόλου τις Τετάρτες και τις Παρασκευές, ούτε όταν η μητέρα του έτρωγε κρέας τις άλλες ημέρες. Έτσι από βρέφος ο μικρός Βαρθολομαίος έδειχνε ότι ήταν εκλεκτό σκεύος της Αγίας και ομοουσίου Τριάδος. Ευχή των πιστών είναι, με τις πρεσβείες του οσίου Σεργίου, να γίνουν δοχεία της θείας χάριτος από τα πρώτα τους βήματα, αμήν. Όταν έγινε επτά ετών, οι γονείς του τον έστειλαν να μάθει γράμματα μαζί με τα αδέλφια του, τον Στέφανο και τον Πέτρο.

Ενώ εκείνα τα παιδιά προόδευαν γρήγορα και άνετα, ο Βαρθολομαίος με μεγάλη δυσκολία κατανοούσε τα όσα του δίδασκαν οι δάσκαλοι. Λυπόταν βαθύτατα και συνέχεια παρακαλούσε με δάκρυα τον Θεό να του χαρίσει τη γνώση και κατανόηση των ιερών γραμμάτων. Μια ημέρα, στέλνοντάς τον ο πατέρας του να βρει τα χαμένα άλογα, συνάντησε στο πυκνό δάσος έναν άγιο γέροντα μοναχό. Αυτός προσευχόταν κάτω από ένα μεγάλο πεύκο και χύνοντας θερμά δάκρυα παρακαλούσε με κατάνυξη τον Κύριο.

Ο μικρός Βαρθολομαίος τον πλησίασε με ευλάβεια και του εξήγησε ολόκληρη τη δυσκολία του στη μάθηση των γραμμάτων. Ο γέροντας προσευχήθηκε γι' αυτόν, του έδωσε ένα κομμάτι αντίδωρο και προφήτευσε ότι θα γίνει κατοικητήριο της Αγίας Τριάδος. Από εκείνη τη στιγμή ο νεαρός Βαρθολομαίος διάβαζε καθαρά και κατανοούσε άριστα όλα τα ιερά Γραφικά κείμενα. Λίγο αργότερα ολόκληρη η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο Ραδονέζ, μετά από μεγάλες δυσκολίες και πειρασμούς στο Ροστόβ.

Όταν οι γονείς του κοιμήθηκαν ως μοναχοί στη μονή Χοτκόφ, ο Βαρθολομαίος μοίρασε όλη την κληρονομιά στους φτωχούς της περιοχής. Μαζί με τον αδελφό του Στέφανο αναζήτησε ησυχαστικό τόπο και βρήκαν ένα παρθένο δάσος κοντά στο Ραδονέζ. Εκεί έχτισαν με τα ίδια τους τα χέρια ένα κελί και μικρή ξύλινη εκκλησία προς τιμή της Αγίας Τριάδος. Στα είκοσι τρία χρόνια του, ο όσιος Μητροφάνης τον έκειρε μοναχό, δίνοντάς του το μοναχικό όνομα Σέργιος. Μόνος στο πυκνό δάσος, ο Σέργιος αντιμετώπισε σκληρές δοκιμασίες και αλλεπάλληλους πειρασμούς από τους δαίμονες, που ήθελαν να τον διώξουν με κάθε τρόπο.

Λύκοι ούρλιαζαν αδιάκοπα γύρω από το κελί του και αρκούδες πλησίαζαν συχνά τον τόπο της ασκήσεώς του. Μια αρκούδα, πεινασμένη αλλά ήμερη, ερχόταν τακτικά και ο όσιος τη μοιραζόταν μέχρι το τελευταίο κομμάτι ψωμί που είχε στο φτωχό του τραπέζι. Πέρασε σχεδόν τρία χρόνια ολομόναχος στην έρημο, μέχρι που άρχισαν να συγκεντρώνονται κοντά του ζηλωτές αδελφοί από διάφορα μέρη. Σιγά σιγά μαζεύτηκαν δώδεκα μοναχοί και ο καθένας έχτισε το δικό του ξύλινο κελί δίπλα στο αρχικό.

Συγκεντρώνονταν επτά φορές την ημέρα μέσα στην ταπεινή εκκλησία τους για όλες τις ιερές ακολουθίες με τάξη και βαθιά κατάνυξη. Όταν ο ηγούμενος Μητροφάνης κοιμήθηκε εν ειρήνη, οι αδελφοί παρακαλούσαν τον Σέργιο να γίνει αυτός ηγούμενος και ιερέας τους. Από βαθύτατη ταπείνωση αρνήθηκε πολλές φορές, λέγοντας ότι δεν του αρμόζει το αγγελικό λειτούργημα της ιερωσύνης. Τελικά πείστηκε, πήγε στον επίσκοπο Αθανάσιο στο Περεγιάσλαβλ και εκεί χειροτονήθηκε με κανονική τάξη ιερέας και ηγούμενος.

Στο μοναστήρι πολλές φορές υπήρχε έλλειψη ψωμιού και τροφίμων, αλλά ο όσιος απαγόρευε αυστηρά να ζητούν ελεημοσύνη από τους κοσμικούς. Μια φορά πείνασε για τρεις ολόκληρες ημέρες και μετά δούλεψε σαν εργάτης σε αδελφό Δανιήλ για λίγα ξεροκόμματα ψωμί. Άλλη φορά, όταν οι αδελφοί παραπονέθηκαν για την πείνα, εμφανίστηκαν θαυματουργικά φρέσκα ζεστά ψωμιά και ψάρια στη μονή. Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεος έστειλε στον όσιο Σέργιο σταυρό, παραμανδύα, σχήμα και πατριαρχική επιστολή με ευλογία και πατρικό λόγο.

Η επιστολή τον συμβούλευε να εγκαταστήσει το κοινοβιακό σύστημα στη μονή του, σύμφωνα με την παράδοση των αγίων πατέρων. Με την έγκριση του μητροπολίτη Αλεξίου, ο όσιος οργάνωσε την κοινή ζωή με αυστηρές διατάξεις και ομαδική περιουσία για όλους. Από εκείνη τη στιγμή κανένας αδελφός δεν μπορούσε να ονομάσει κάτι ως δικό του μέσα στη μονή. Όταν ο αδελφός του Στέφανος εξέφρασε με θυμό ζηλοφθονία για την ηγουμενία, ο ταπεινός Σέργιος έφυγε σιωπηλά από τη μονή.

Πήγε σε έναν άλλο απομονωμένο τόπο, κοντά στον ποταμό Κιρζάτς, και ίδρυσε νέα μονή προς τιμή της Παναγίας. Με την παρέμβαση του μητροπολίτη Αλεξίου επέστρεψε στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος, για να μη μείνουν οι αδελφοί χωρίς ποιμένα. Μια νύχτα, ενώ προσευχόταν θερμά για τους μαθητές του, άκουσε ξαφνικά μια φωνή να του αναγγέλλει τον ερχομό της Παναγίας. Πραγματικά εμφανίστηκε η Θεοτόκος μαζί με τους αποστόλους Πέτρο και Ιωάννη, μέσα σε άρρητο φως και υπερκόσμια θεϊκή δόξα.

Του είπε με στοργή ότι άκουσε τις προσευχές του και ότι ποτέ δεν θα εγκαταλείψει αυτή τη μονή του. Όταν ο μητροπολίτης Αλέξιος αισθάνθηκε κοντά το τέλος της επίγειας ζωής του, του πρόσφερε τον αρχιερατικό σταυρό για να τον διαδεχθεί στη μητρόπολη. Όμως ο όσιος αρνήθηκε ταπεινά, λέγοντας ότι από τη νεότητά του δεν είχε ποτέ φορέσει χρυσό ούτε επιθυμούσε αρχιερωσύνη. Όταν ο Μαμάι, ο ασεβής χάνος των Τατάρων, ξεσηκώθηκε εναντίον της ρωσικής γης με τεράστιο στρατό, ο μέγας ηγεμόνας Δημήτριος Ιωάννοβιτς πήγε στον όσιο για ευλογία και προσευχή.

Ο όσιος Σέργιος τον στήριξε ψυχικά με θερμά λόγια και του είπε ότι θα νικήσει σίγουρα τους εχθρούς με τη βοήθεια του Κυρίου. Του παραχώρησε μάλιστα δύο μοναχούς, τον Αλέξανδρο Περεσβέτ και τον Ανδρέα Οσλιάμπια, που ήταν παλαιοί έμπειροι πολεμιστές. Τους ντύσε με μοναχικό σχήμα που είχε χαραγμένο τον Σταυρό του Χριστού αντί όπλου και θώρακος. Στις οκτώ Σεπτεμβρίου, την ημέρα ακριβώς της Γεννήσεως της Θεοτόκου, το ρωσικό στρατό πολέμησε στο πεδίο του Κουλίκοβο.

Ο γενναίος Περεσβέτ αντιμετώπισε σε μονομαχία τον γιγαντόσωμο Τατάρο Τσελουμπέι και έπεσαν και οι δύο νεκροί στο πεδίο. Ο όσιος Σέργιος είχε διορατικό χάρισμα και έβλεπε από μακριά τα γεγονότα της φοβερής μάχης σαν να ήταν παρών. Έλεγε μάλιστα ονομαστικά τα ονόματα των πεσόντων ρώσων στρατιωτών και προσευχόταν αδιάκοπα για τις ψυχές τους. Έξι μήνες πριν την κοίμησή του, ανέθεσε την ηγουμενία στον μαθητή του Νίκωνα, μοναχό μυημένο πνευματικά παρά τη νεαρή ηλικία του.

Τον Σεπτέμβριο ένιωσε τη φοβερή ασθένεια και κάλεσε αμέσως τους αδελφούς για να τους δώσει τις τελευταίες πατρικές νουθεσίες. Τους παράγγειλε να μένουν στην πίστη και την ομόνοια, να αγαπούν ανυπόκριτα και να φιλοξενούν τους πάντες. Κοιμήθηκε ειρηνικά στις είκοσι πέντε Σεπτεμβρίου του χίλια τριακόσια ενενήντα ένα, σε ηλικία εβδομήντα οκτώ ετών. Ευχή των πιστών είναι, με τις πρεσβείες του οσίου Σεργίου του θαυματουργού της ρωσικής γης, να αξιωθούν αληθινής μετανοίας και σωτηρίας, αμήν.