Στις όχθες του Δούναβη, μέσα στον δέκατο τέταρτο αιώνα, ένα μικρό παιδί γεννιόταν για να γίνει φάρος της νοεράς προσευχής σε τρεις χώρες. Στους Συναξαριστές δεν αναφέρεται κανένα εκτενές υπόμνημα για τον όσιο αυτόν Πατέρα, και η βιογραφία του σώζεται μόνον σε ένα παλιό χειρόγραφο. Πρόκειται για το εκατοστό πεντηκοστό τέταρτο χειρόγραφο της Σκήτης των Καυσοκαλυβίων του Αγίου Όρους, που το συνέγραψε ο μαθητής του Οσίου, ο πιστός μοναχός Γρηγόριος.

Ο όσιος Ρωμύλος γεννήθηκε το χίλια τριακόσια στην παραδουνάβια πόλη Βιδίνιο, από ευσεβείς γονείς, με πατέρα Έλληνα και μητέρα Βουλγάρα. Τον ανέθρεψαν με φόβο Κυρίου, και κατά το άγιο βάπτισμα μέσα στην κολυμβήθρα ονομάσθηκε Ράϊκος, λαμβάνοντας τη σφραγίδα του Παναγίου Πνεύματος. Από την παιδική του ηλικία έδειχνε πόθο για μάθηση και πνευματική αναζήτηση πέρα από τη βρεφική του ηλικία. Οι διδάσκαλοί του θαύμαζαν με σεβασμό τη σοφία και τη σύνεσή του, και τον αποκαλούσαν με τιμή παιδαριογέροντα.

Όταν ανδρώθηκε, για να αποφύγει τον γάμο που σχεδίαζαν οι γονείς του, έφυγε κρυφά από το πατρικό σπίτι του. Κατέφυγε σε ένα ησυχαστικό μοναστήρι της επαρχίας του Τιρνόβου, όπου ζητούσε ταπεινά την σωτηρία του από τον Κύριο. Εκεί μετά την κανονική δοκιμασία και τη μοναχική προετοιμασία εκάρη μικρόσχημος, και έλαβε το νέο όνομα Ρωμανός. Διακονούσε καθημερινά στον ναό ως εκκλησιαστικός με πολλή ευλάβεια και ζωηρή προσοχή σε όλα τα ιερά καθήκοντά του.

Την ίδια εποχή ο μέγας άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης αναχώρησε με τους μαθητές του από το Άγιον Όρος, ζητώντας ακόμα μεγαλύτερη ησυχία. Εγκαταστάθηκε στα Παρόρια, που σήμερα ονομάζονται Στράντζα, στα παλιά βυζαντινοβουλγαρικά σύνορα της εποχής, αναζητώντας απερίσπαστη ησυχία. Όταν ο Ρωμανός άκουσε για τον σπουδαίο διδάσκαλο της νοεράς προσευχής και του ησυχαστικού βίου, η καρδιά του φλέχθηκε με ιερό πόθο. Ζήτησε ταπεινά ευλογία από τον ηγούμενο της μονής να τεθεί κάτω από την πνευματική καθοδήγηση του αγίου Γρηγορίου.

Μαζί του πήρε και έναν άλλον αδελφό, τον μοναχό Ιλαρίωνα, σύντροφο πιστό και αχώριστο στους πνευματικούς αγώνες. Ο όσιος Γρηγόριος τους δέχθηκε με πολλή χαρά και πατρική στοργή στη συνοδεία του, αναγνωρίζοντας τον ζήλο τους. Επειδή ο Ρωμανός ήταν δυνατός σωματικά και είχε ισχυρή κράση, του ανέθεσε τις βαρύτερες και κοπιαστικότερες υπηρεσίες της μονής. Εκείνος τις εκτελούσε με απόλυτη υπακοή και χωρίς ποτέ να γογγύζει ή να αντιδρά μπροστά στους κόπους.

Μετέφερε ξύλα και πέτρες από το βουνό, και νερό από το ποτάμι που έρρεε χαμηλά στους πρόποδες. Έφτιαχνε επίσης τον πηλό για τις οικοδομές του μοναστηριού, και διακονούσε παράλληλα στο μαγειρείο και στο ζυμωτήριο της μονής με χαρά. Είχε επιπλέον τη φροντίδα όλων των ασθενών αδελφών της συνοδείας με στοργή πατρική και με αδιάλειπτη υπομονή. Του ανατέθηκε ακόμα η περιποίηση ενός ηλικιωμένου μοναχού, ασθενούς και θυμώδους, που εξαιτίας των ασθενειών έπρεπε να τρώει μόνο φρέσκα ψάρια.

Ο Ρωμανός υπηρετούσε τον σκληρό γέροντα με θαυμαστή πραότητα και απέραντη μακροθυμία, και τον χειμώνα έσπαζε τους πάγους και ψάρευε με γυμνά πόδια. Με τον θάνατο του ασθενούς γέροντος και του οσίου Γρηγορίου, ο Ρωμανός υποτάχθηκε σε άλλον πνευματικό πατέρα μαζί με τον Ιλαρίωνα. Οι ληστές όμως που λεηλατούσαν την περιοχή ανάγκασαν τους μοναχούς να φύγουν στην Στάρα Ζαγορά της Βουλγαρίας, όπου σύντομα κοιμήθηκε ο νέος γέροντάς τους. Έκτοτε ο Ρωμανός υποτάχθηκε στον Ιλαρίωνα, επειδή εκείνος ήταν μεγαλύτερος στην ηλικία και πιο έμπειρος στα πνευματικά αγωνίσματα.

Όταν ο τσάρος των Βουλγάρων Ιωάννης ο Αλέξανδρος κατεδίωξε τους ληστές, επέστρεψαν στην ερημική ησυχία των αγαπημένων Παρορίων. Εκεί συνομιλούσαν αδιάλειπτα με τον Θεό διά της νοεράς προσευχής της καρδιάς, αξιωμένοι πλήθος πνευματικών χαρισμάτων. Με τις αρετές που του είχαν γίνει δευτέρα φύσις, ο Ρωμανός έλαβε ιδιαίτερα το χάρισμα των αειρόων δακρύων. Αργότερα με την ευλογία του Ιλαρίωνος αποσύρθηκε σε τέλεια μόνωση, για να εντρυφά απερίσπαστος στις θείες θεωρίες.

Αφού έζησε πολλά χρόνια κατ' αυτόν τον τρόπο, εκάρη μεγαλόσχημος και έλαβε το νέο όνομα Ρωμύλος μέσα σε δάκρυα. Οι Τούρκοι όμως σε επιδρομές κατέστρεψαν το μοναστήρι, και ο όσιος κατέφυγε στο Άγιον Όρος με τον Γρηγόριο. Εγκαταστάθηκε στα Μελανά κοντά στην Μεγίστη Λαύρα, όμως οι συχνές επισκέψεις τον ανάγκασαν σε απομονωμένο κελί. Μετά την ήττα του Ιωάννη Ούγγλεση από τους Οθωμανούς αναχώρησε στην Αυλώνα της Αλβανίας, όπου δίδαξε την ορθή πίστη. Στο τέλος απήλθε στην μονή της Θεοτόκου στην Ραβάνιτσα της Σερβίας, όπου παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο το χίλια τριακόσια εβδομήντα πέντε. Ταις πρεσβείαις του οσίου πατρός ημών Ρωμύλου της Ραβάνιτσας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.