Τη νύχτα του Πάσχα του χιλίου οκτακοσίου πέντε, μέσα σε αναστάσιμη χαρά, γεννήθηκε στο χωριό Κλιουτς ένα παιδί ορισμένο για τη μοναχική δόξα. Ο μικρός Ροδίων ήταν τρίτος γιος του Νικήτα και της Ευφημίας Πονάμαροφ, ευσεβών χριστιανών της ρωσικής υπαίθρου. Το παιδί ονομάστηκε Ροδίων στο άγιο βάπτισμα προς τιμήν του αγίου Ηρωδίωνος των Εβδομήκοντα Αποστόλων του Κυρίου. Πάντοτε θεωρούσε ως πραγματικά γενέθλιά του την ογδόη Απριλίου, την ημέρα της μνήμης του προστάτη του αγίου.

Μετά τη γέννηση του Ροδίωνος, οι Πονάμαροφ απέκτησαν άλλον έναν γιο και μία θυγατέρα, που πέθανε στη βρεφική ηλικία. Ο πατέρας Νικήτας εργαζόταν στην πόλη ως ράπτης, και συχνά οι παραγγελίες τον οδηγούσαν στα σπίτια των τοπικών γαιοκτημόνων. Συνεπώς ο μικρός Ροδίων σπάνια έβλεπε τον πατέρα του μέχρι την ηλικία περίπου των δεκαπέντε ετών. Από μικρός ήταν παιδί ήσυχο και αδέξιο, χωρίς να παίζει εύκολα με τα άλλα παιδιά της γειτονιάς του. Εκείνα τον κορόιδευαν για την αδεξιότητά του, και ακόμα οι δικοί του φέρονταν σκληρά μαζί του.

Η αυστηρή αυτή συμπεριφορά τον έκανε σκεφτικό, εσωστρεφή, και έστρεψε νωρίς τον νου του προς τα ουράνια. Έναν χειμώνα έπαιζε με τα παιδιά στο χιόνι χρησιμοποιώντας μια παλιά σανίδα ως έλκηθρο για την πλαγιά. Η σανίδα έσπασε, και ο Ροδίων κράτησε για πάντα μια μόνιμη ουλή στο δάχτυλο του αριστερού του χεριού. Το χίλιο οκτακόσιο είκοσι η οικογένεια μετακόμισε στην περιοχή του Νοβοπέρσκ του Βορονέζ, όπου ο Ροδίων έζησε μέχρι τα είκοσί του χρόνια. Βοηθούσε καθημερινά τον πατέρα του στη ραπτική, και σταδιακά απέκτησε αξιόλογη δεξιοτεχνία στην τέχνη του ράπτη.

Οι γονείς του ήθελαν να ακολουθήσει το επάγγελμα, αν και η μητέρα του είχε προφητεύσει κάποτε ότι θα γίνει μοναχός. Ο ίδιος ο Ροδίων ποθούσε τον μοναχικό βίο από παιδί, όμως επιδιδόταν στη ραπτική γνωρίζοντας τη χρησιμότητά της στη μονή. Τον Δεκέμβριο του χιλίου οκτακοσίου είκοσι πέντε ταξίδεψε στη Μόσχα, για να μάθει περισσότερα γύρω από την τέχνη του ράπτη. Έφτασε με ελάχιστα χρήματα και χωρίς στέγη, και εργάστηκε με διαφόρους τεχνίτες της πόλεως κάτω από δύσκολες συνθήκες ζωής.

Η κακή του υγεία, καθώς ομολόγησε ο ίδιος αργότερα, τον προφύλαξε από πολλά αμαρτωλά πάθη της εποχής. Αφού βελτίωσε σημαντικά τη δεξιότητά του, ο Ροδίων εγκατέλειψε τη Μόσχα και επέστρεψε στην οικογενειακή του εστία. Το χίλιο οκτακόσιο είκοσι εννέα η οικογένεια μετακινήθηκε ξανά, αυτήν τη φορά στην πόλη του Σαράτοβ της νότιας Ρωσίας. Εκεί ο Ροδίων αρραβωνιάστηκε δύο φορές, όμως ο Κύριος δεν θέλησε να ακολουθήσει τον δρόμο του γάμου. Η πρώτη του μνηστή πέθανε μετά από σύντομη ασθένεια, και ο νέος έχασε σιγά σιγά κάθε ενδιαφέρον για τη δεύτερη μνηστή.

Στο Σαράτοβ ο μέλλων άγιος ενεπλάκη με ομάδα ορθοδόξων ενεργών χριστιανών, που αντέκρουαν σθεναρά τις πλανεμένες αιρετικές διδασκαλίες. Οι ιεραποστολικοί κόποι του Ροδίωνος επηρέασαν πιθανώς πολλούς αιρετικούς να επιστρέψουν στους κόλπους της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Εξαιτίας όμως κάποιας παρεξηγήσεως, ο Ροδίων και οι φίλοι του οδηγήθηκαν σε δίκη από τις πολιτικές αρχές της εποχής. Έτσι παρέμεινε υπό αστυνομική παρακολούθηση για τέσσερα ολόκληρα χρόνια, και ο έλεγχος αυτός υπήρξε γι' αυτόν εξαιρετικά οδυνηρός.

Μέσα από τη μελέτη της Αγίας Γραφής και των πατερικών συγγραμμάτων, ο πόθος του για τον μοναχισμό αναζωπυρώθηκε σταθερά. Αποφάσισε επομένως να αναζητήσει το πιο κατάλληλο μοναστήρι για τη δική του ψυχοσυνθεσία και πνευματική πορεία. Τα χρόνια χίλια οκτακόσια τριάντα επτά και τριάντα οκτώ επισκέφθηκε μονές στο Σάροβ, στο Σούζνταλ, στο Ροστόβ, στο Τιχβίν, στη Μόσχα, και στο Ποτσάεφ. Τελικά έφτασε στις πύλες της Όπτινα σε ηλικία τριάντα τεσσάρων ετών, και βρήκε εκεί την πνευματική του πατρίδα.

Στην αρχή τοποθετήθηκε σε κελλί δίπλα στον σεβαστό γέροντα Βαρλαάμ, συνταξιούχο ηγούμενο της φημισμένης μονής του Βαλαάμ. Ο πατήρ Βαρλαάμ ήταν άνδρας μεγάλου πνευματικού αναστήματος, και υπήρξε ο πρώτος δάσκαλος του νέου στην ευχή του Ιησού. Στα κατοπινά χρόνια, ο γέροντας Ιλαρίων θυμόταν τις επισκέψεις στον πατέρα Βαρλαάμ, για να του εξιστορεί όσα είχε δει ή ακούσει στη μονή. Εκείνος τον ρωτούσε με αυστηρότητα αν αυτά ωφελούσαν, και τον προέτρεπε να εξετάζει συχνότερα τους λογισμούς και την καρδιά του.

Με τη σοφή πατρική του καθοδήγηση ο γέρων Βαρλαάμ βοήθησε σημαντικά τον Ροδίωνα στην πνευματική του ανέλιξη. Τον Δεκέμβριο του χιλίου οκτακοσίου τριάντα εννέα, ο άγιος Αντώνιος, ο ηγούμενος της Σκήτης, μετατέθηκε στο Μαλογιαροσλάβετς της Ρωσίας. Τον διαδέχθηκε ο άγιος Μακάριος, ο φωτισμένος εξομολόγος της μονής, και ο Ροδίων ορίστηκε υποτακτικός του. Παρέμεινε στην ευλογημένη αυτή υπακοή μέχρι την κοίμηση του γέροντος, που συνέβη το χίλιο οκτακόσιο εξήντα.

Ο νέος εξομολογιόταν στον πατέρα Μακάριο, και στον άγιο Λεωνίδα φανέρωνε καθημερινά τους λογισμούς του με τέλεια εμπιστοσύνη. Για να καθαρθεί από τα πάθη, ο Ροδίων αρνήθηκε εξ ολοκλήρου το ίδιο του το θέλημα και υπάκουε αδιάκριτα τον Μακάριο. Ο πατήρ Μακάριος ήταν αυστηρός με τους δοκίμους, και δεν ανεχόταν ούτε την παραμικρή ανυπακοή στις εντολές του. Δίδασκε αδιάλειπτα τους μοναχούς να αγαπούν τους πλησίον, και να υπομένουν τις θλίψεις με χριστιανική γενναιότητα.

Εκτός από το διακόνημα του κελλιώτη, ο Ροδίων φρόντιζε τους ανθώνες και τους λαχανόκηπους της μονής. Εργάστηκε επιπλέον ως αρτοποιός της μονής και μελισσοκόμος, εκτελώντας κάθε ανατιθέμενη εργασία χωρίς γογγυσμό ή διαμαρτυρία. Η πνευματική του πρόοδος ήταν κρυμμένη από τους ανθρώπους, όμως ο πανέφορος Θεός γνώριζε καλά τους κόπους του ταπεινού δούλου του. Έλαβε με τον καιρό το μέγα μοναχικό σχήμα, και ονομάστηκε Ιλαρίων προς τιμήν του ησυχαστή πατρός της ερήμου.

Ο άγιος Μακάριος αναγνώρισε την πνευματική του ωριμότητα, και προφήτευσε ότι θα τον διαδεχόταν μαζί με τον άγιο Αμβρόσιο στην ποιμαντική. Ως ο πλησιέστερος μαθητής του αγίου Μακαρίου, ο πατήρ Ιλαρίων εξελέγη ηγούμενος της Σκήτης και πνευματικός της μονής. Εξομολογούσε όλους τους αδελφούς πέντε φορές κάθε χρόνο, μία σε κάθε νηστεία και δύο φορές στη Μεγάλη Σαρακοστή. Κάθε μοναχός ερωτάτο λεπτομερώς για τη βαθύτερη πνευματική του ζωή, και ελάμβανε στοργική συμβουλή για τη μελλοντική του πορεία.

Όταν τελείωνε με τους μοναχούς, ο Ιλαρίων εξομολογούσε επίσης μοναχές και κοσμικούς, που έρχονταν από πολλά διαφορετικά μέρη. Παρά τον τεράστιο φόρτο, ο γέροντας δεν αρνήθηκε ποτέ κανέναν, και απαντούσε φωτισμένα στις απορίες των ψυχών. Σπάνια έδινε δική του γνώμη, και προτιμούσε να παραθέτει χωρία της Αγίας Γραφής ή από τα πατερικά γραπτά. Μερικές φορές ανέφερε τα λόγια του Μακαρίου σε παρόμοιες περιπτώσεις, και έτσι μεταβίβαζε αυθεντικά την πατερική παράδοση.

Η συμβουλή του ήταν αποτελεσματική, διότι ο ίδιος εφάρμοζε πρώτος όσα δίδασκε και είχε δοκιμάσει τις θλίψεις. Με την πρόνοια του Θεού ασθένησε σοβαρά δύο ολόκληρα χρόνια, και ποτέ δεν παρακαλούσε για ανάρρωση από τη νόσο. Αντίθετα, ζητούσε μόνο την υπομονή που χρειαζόταν, για να υποφέρει με ευγνωμοσύνη την επώδυνη δοκιμασία του Κυρίου. Τις τελευταίες τριάντα τρεις ημέρες της ζωής του ο όσιος κοινωνούσε καθημερινά των αχράντων μυστηρίων του Χριστού.

Νωρίς το πρωί της δεκάτης ογδόης Σεπτεμβρίου του χιλίου οκτακοσίου εβδομήντα τρία, παρέδωσε ειρηνικά την ψυχή του στα χέρια του Δημιουργού. Ταις πρεσβείαις του οσίου πατρός ημών Ιλαρίωνος της Όπτινα, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.