Πάνω από την Ιερουσαλήμ απλωνόταν ο γαλήνιος ουρανός εκείνου του φθινοπώρου, ενώ τα βήματα μιας αυτοκράτειρας ανέβαιναν προς τον λόφο του Γολγοθά. Η αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, είχε ταξιδέψει με πόθο μεγάλο προς τους Αγίους Τόπους, για να ευχαριστήσει τον Θεό για τους θριάμβους του γιου της. Ο θείος ζήλος της δεν την άφηνε όμως να μείνει μόνο στην προσκύνηση των σεβάσμιων τόπων, και αναζητούσε κάτι ξεχωριστά πολύτιμο. Έψαχνε αυτό που για αιώνες είχε χαθεί κάτω από τα ερείπια, το ίδιο εκείνο ξύλο που είχε κρατήσει το σώμα του Σωτήρα.

Πάνω στον λόφο του Γολγοθά ορθωνόταν ένας ειδωλολατρικός ναός της θεάς Αφροδίτης, υψωμένος από τον αυτοκράτορα Αδριανό για να σκεπάσει τη μνήμη του πάθους του Κυρίου. Η αγία αυτοκράτειρα διέταξε αμέσως να γκρεμιστεί ο ναός εκείνος συθέμελα, και ξεκίνησαν οι ανασκαφές σε όλη την ιερή περιοχή με μεγάλη επιμέλεια. Σε κάποιο σημείο της γης βρέθηκαν τρεις σταυροί ριγμένοι μαζί, κοντά στον πανάγιο τάφο του Κυρίου, και κοντά τους τα τέσσερα καρφιά του πάθους.

Η συγκίνηση όλων των ανθρώπων που παραστάθηκαν σε εκείνη τη μεγάλη στιγμή υπήρξε τότε απερίγραπτη, καθώς ένιωθαν τη χάρη του Θεού να αγγίζει την καρδιά τους. Όλοι αναρωτιόνταν τότε με αγωνία ποιος από τους τρεις σταυρούς ήταν ο σταυρός του Κυρίου, και κανείς δεν τολμούσε να δώσει εύκολη απάντηση. Ο Μακάριος, επίσκοπος Ιεροσολύμων, μαζί με αρκετούς ιερείς αποφάσισε να ζητήσει σημείο από τον ίδιο τον Θεό για να μην πλανηθούν. Εκείνη την ώρα περνούσε από εκεί νεκρική πομπή με το σώμα μιας ευσεβέστατης γυναίκας που μόλις είχε αφήσει την τελευταία πνοή της.

Ο επίσκοπος έκανε δέηση γονυκλινής και άγγιξε τον πρώτο σταυρό πάνω στο άψυχο σώμα της κεκοιμημένης, αλλά τίποτα απολύτως δεν φάνηκε. Άγγιξε αμέσως μετά και τον δεύτερο σταυρό με την ίδια προσευχή, και η νεκρή έμεινε πάλι ακίνητη και χωρίς πνοή. Όταν όμως ήλθε η σειρά του τρίτου σταυρού και ακούμπησε στο σώμα το τίμιο εκείνο ξύλο, η γυναίκα αμέσως αναστήθηκε ζωντανή μπροστά σε όλους. Η είδηση διαδόθηκε σαν αστραπή σε όλα τα μέρη της Ιερουσαλήμ και έφθασε γρήγορα και στις πιο μακρινές συνοικίες.

Πλήθη πιστών άρχισαν να συρρέουν προς τον τόπο του θαύματος, για να αγγίξουν με ευλάβεια και δάκρυα το τίμιο ξύλο. Έλαμπε σαν ζωντανή απάντηση του Θεού στους πολλούς κόπους της αγίας Ελένης και σ' ολόκληρο τον λαό του Χριστού. Έτσι αναγνώρισαν χωρίς κανέναν δισταγμό ότι αυτός πράγματι ήταν ο ζωοποιός σταυρός του Κυρίου της δόξης. Επειδή όμως συνέβαιναν πολλά δυστυχήματα από τον τρομερό συνωστισμό του πλήθους, οι Πατέρες σκέφτηκαν τρόπο για να μπορέσουν όλοι να δουν τον τίμιο Σταυρό.

Ύψωσαν τον Σταυρό μέσα στον ναό, πάνω σε μέρος υψηλό και ορατό από κάθε γωνιά, ώστε όλοι να τον δουν ταυτόχρονα. Ο πατριάρχης Μακάριος ανέβηκε στον άμβωνα και σήκωσε με τα ίδια του τα χέρια το πανάγιο ξύλο. Έστρεψε τον Σταυρό προς όλα τα σημεία του ορίζοντα, για να τον δουν και να τον προσκυνήσουν όλοι μαζί. Το πλήθος του λαού έκλαιγε από συγκίνηση και φώναζε αδιάκοπα με μία φωνή «Κύριε, ελέησον» σε εκείνη τη στιγμή. Αυτή την ύψωση καθιέρωσαν οι άγιοι Πατέρες ως ξεχωριστή εορτή της Εκκλησίας, για να γιορτάζεται κάθε χρόνο στις δεκατέσσερις Σεπτεμβρίου.

Η εορτή αυτή είναι εορτή ολόκληρης της Εκκλησίας, για να μπορέσουμε κι εμείς να υψώσουμε μέσα στις ψυχές μας τον Σταυρό. Διότι ο Σταυρός, ως νικητήριο όπλο της πίστεως, αποτελεί κατ' εξοχήν όπλο κατά του διαβόλου και κατά κάθε πειρασμού. Ο Μέγας Κωνσταντίνος είχε δει στους ουρανούς το θείο σημείο του Σταυρού πριν από την αποφασιστική μάχη κατά του Μαξεντίου. Είχε ακούσει μέσα στο όραμα εκείνο τα ζωηρά λόγια «Εν τούτω νίκα» που του χάρισαν θάρρος αήττητο.

Με τη χάρη αυτού του σημείου νίκησε όλους τους εχθρούς του και ελευθέρωσε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Η αγία Ελένη πήρε μαζί της στην Κωνσταντινούπολη μέρος από το ζωοποιό ξύλο και τα τίμια καρφιά του πάθους. Ο γιος της φύλαξε το ξύλο μέσα σε χρυσή θήκη και έβαλε ένα από τα καρφιά μέσα στο κράνος του ως φυλαχτό αήττητο. Ένα άλλο καρφί κάρφωσε στο χαλινάρι του βασιλικού του αλόγου, για να εκπληρωθεί έτσι η προφητεία του Ζαχαρία. Η αγία αυτοκράτειρα έχτισε πάνω από τον Πανάγιο Τάφο μεγαλόπρεπο ναό της Αναστάσεως μέσα στην Ιερουσαλήμ.

Η οικοδομή κράτησε δέκα ολόκληρα χρόνια και τελείωσε με κάθε δυνατή λαμπρότητα και τιμή προς τον Κύριο. Ο ναός εγκαινιάστηκε με πολλή πανηγυρική τιμή τον Σεπτέμβριο, και την επομένη καθιερώθηκε επίσημα η εορτή της Υψώσεως. Ορισμένοι Συναξαριστές αναφέρουν επίσης αυτήν την ημέρα και τη δεύτερη ύψωση του Τιμίου Σταυρού στην Κωνσταντινούπολη. Έγινε επί του βασιλιά Ηρακλείου, ο οποίος είχε νικήσει τον Πέρση βασιλιά Χοσρόη με τη χάρη του ζωοποιού Σταυρού.

Ο Ηράκλειος επέστρεψε τον Σταυρό από τη Περσία, όπου είχε παραμείνει αιχμάλωτος δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια ως πολύτιμο λάφυρο. Φθάνοντας στα προπύλαια του Γολγοθά σταμάτησε ξαφνικά και δεν μπορούσε με κανέναν τρόπο να προχωρήσει εμπρός. Άγγελος Κυρίου του απαγόρευε την είσοδο, μέχρι να αφαιρέσει από πάνω του τη βασιλική πορφύρα και τα κοσμήματα. Όταν τελικά ο Ηράκλειος έβγαλε τα στολίδια και προχώρησε ταπεινά, μπήκε στον ναό κρατώντας με ευλάβεια το τίμιο ξύλο. Ταις πρεσβείαις της παναγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και πάντων των αγίων αυτοκρατόρων και πατέρων, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.