Στο φθινόπωρο του χίλια εννιακόσια είκοσι δύο, η Μικρά Ασία βυθίζεται σε μια από τις σκοτεινότερες ώρες της ιστορίας του Ελληνισμού. Μέσα σε αυτό το αιματοβαμμένο τοπίο αναδεικνύονται πέντε λαμπροί ιεράρχες, οι οποίοι σφραγίζουν με το αίμα τους την πίστη και το Γένος. Πρώτος ανάμεσά τους στέκεται ο Χρυσόστομος Καλαφάτης, ο εθνομάρτυρας μητροπολίτης Σμύρνης και σύμβολο της θυσίας. Γεννήθηκε στην Τρίγλια της Προποντίδας το χίλια οκτακόσια εξήντα επτά, από τον Νικόλαο και την Καλλιόπη Λεμωνίδου.

Η ευσεβής μητέρα του τον αφιέρωσε στην Παναγία την ημέρα των Θεοφανείων, όταν είχε επισκεφθεί την Τρίγλια ο μητροπολίτης Προύσας. Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης από το χίλια οκτακόσια ογδόντα τέσσερα ως το χίλια οκτακόσια ενενήντα ένα. Υπηρέτησε ως αρχιδιάκονος του μητροπολίτη Μυτιλήνης Κωνσταντίνου Βαλιάδη, που αργότερα αναδείχθηκε Οικουμενικός Πατριάρχης. Χρημάτισε πρωτοσύγκελος της Μεγάλης Εκκλησίας και το χίλια εννιακόσια δύο χειροτονήθηκε μητροπολίτης Δράμας από τον πατριάρχη Ιωακείμ τον Γ΄.

Στη Δράμα διεξήγαγε σκληρούς αγώνες εναντίον της βουλγαρικής προπαγάνδας και ενίσχυσε το εθνικό φρόνημα του ορθόδοξου ποιμνίου. Η Υψηλή Πύλη ενοχλήθηκε από τη δράση του και απαίτησε την άμεση ανάκλησή του, με αποτέλεσμα να αποσυρθεί προσωρινά στην Τρίγλια. Το χίλια εννιακόσια δέκα τοποθετήθηκε στη μητρόπολη Σμύρνης, όπου συνέχισε τους εθνικούς και ποιμαντικούς αγώνες του με ζέση. Οργάνωσε πάνδημο συλλαλητήριο εναντίον των βουλγαρικών βιαιοτήτων και των τουρκικών καταπιέσεων στους Έλληνες του Οθωμανικού κράτους.

Κατά την ελληνική διοίκηση της Σμύρνης, ο Χρυσόστομος υπήρξε ο αναμφισβήτητος εθνάρχης του μικρασιάτικου Ελληνισμού και εμπνευσμένος ηγέτης της Μικρασιατικής Άμυνας. Όταν τον Αύγουστο του χίλια εννιακόσια είκοσι δύο κατέρρευσε το μέτωπο, αρνήθηκε να εγκαταλείψει το ποίμνιό του παρά τις πιέσεις των ξένων προξένων. Συνελήφθη μετά τη θεία Λειτουργία στον ναό της Αγίας Φωτεινής από τον Τούρκο φρούραρχο Νουρεντίν πασά και τον παρέδωσε στον εξαγριωμένο όχλο.

Ο πασάς, βγαίνοντας στο μπαλκόνι, είπε στον λαό ότι του παραδίδει τον μητροπολίτη για να του αποδώσει είτε καλό είτε κακό. Ο όχλος τον άρπαξε χωρίς χρονοτριβή και τον οδήγησε μπροστά στο κομμωτήριο ενός Ιταλού προστατευόμενου, του Ισμαήλ. Εκεί τον έντυσαν με άσπρη μπλούζα και άρχισαν να τον χτυπούν λυσσασμένα με γροθιές και ξύλα, φτύνοντάς τον στο πρόσωπο. Τον τρύπησαν με μαχαιριές, του ξερίζωσαν τη γενειάδα, του έβγαλαν τα μάτια και του έκοψαν τη μύτη και τα αυτιά.

Οι είκοσι Γάλλοι ναύτες, που παρακολουθούσαν τη φρίκη, έτρεμαν από αγανάκτηση, αλλά ο αξιωματικός τους εμπόδισε να επέμβουν. Ο εθνομάρτυρας τέλειωσε τη μαρτυρική του πορεία λίγο πιο πέρα, παραδίδοντας την αγία ψυχή του στον Κύριο. Άφησε πίσω του πλούσιο πνευματικό έργο, με σπουδαιότερο το δίτομο σύγγραμμα Περί Εκκλησίας και πολυάριθμα άρθρα στα περιοδικά. Δίπλα του στάθηκε λαμπρός ο Άγιος Αμβρόσιος, μητροπολίτης Μοσχονησίων, που σπούδασε στην Ιεροσολυμιτική Σχολή και στην Ακαδημία του Κιέβου.

Διετέλεσε εφημέριος σε πολλές ελληνικές κοινότητες της Κριμαίας και βοηθός επίσκοπος της Σμύρνης με τον τίτλο Ξανθουπόλεως. Έγινε μητροπολίτης Μοσχονησίων το χίλια εννιακόσια είκοσι δύο και τάφηκε ζωντανός από τους Τούρκους μαζί με άλλους εννιά ιερείς. Τρίτη μαρτυρική μορφή είναι ο Άγιος Προκόπιος Λαζαρίδης, μητροπολίτης Ικονίου, που είχε υπηρετήσει νωρίτερα τις επαρχίες Αμφιπόλεως, Δυρραχίου και Φιλαδέλφειας. Στα βάθη της Μικράς Ασίας οι νεότουρκοι εγκλώβιζαν τους ορθόδοξους και τους ανάγκαζαν να αποσχιστούν από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Στόχευαν να συγκροτήσουν τουρκορθόδοξη Εκκλησία και τους πίεζαν σε αυθαίρετη και αντικανονική χειροτονία επισκόπου. Μέσα σε αυτή την καταδυνάστευση, ο Προκόπιος παρέδωσε το πνεύμα του στον Μεγάλο Αρχιερέα και Σωτήρα Χριστό, προμαχώντας για το ποίμνιό του. Τέταρτη μορφή είναι ο Άγιος Γρηγόριος Ωρολογάς, μητροπολίτης Κυδωνιών, που γεννήθηκε στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας το χίλια οκτακόσια εξήντα τέσσερα. Ανήκει στους πρώτους ιεροκήρυκες που χρησιμοποίησαν τη δημοτική γλώσσα και αγωνίστηκε σε όλες τις μητροπόλεις του για τα εθνικά δίκαια.

Στις Κυδωνιές συνέχισε τη δράση του και κατάφερε να σώσει είκοσι χιλιάδες Έλληνες με τη μεσολάβηση του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού. Αρνήθηκε να αναχωρήσει ο ίδιος, συνελήφθη από τους Τούρκους στις τριάντα Σεπτεμβρίου, βασανίστηκε φρικτά και θανατώθηκε στις τρεις Οκτωβρίου. Πέμπτος μάρτυρας είναι ο Άγιος Ευθύμιος Αγριτέλης, μητροπολίτης Ζήλων, μοναχός της Ιεράς Μονής Λειμώνας και απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης. Συνελήφθη από τους Κεμαλιστές μαζί με προκρίτους της Αμασείας και απολογήθηκε στο τουρκικό δικαστήριο με θαυμάσια αγόρευση.

Ζήτησε να θεωρηθεί μόνος ένοχος και να απαλλαγούν οι υπόλοιποι συλληφθέντες, επιδεικνύοντας πραγματικά ποιμενική και θυσιαστική αγάπη. Πέθανε στη φυλακή το χίλια εννιακόσια είκοσι ένα από τα φρικτά βασανιστήρια, μαρτυρώντας για τον Χριστό και το Γένος. Μαζί με αυτούς τους ιεράρχες σφαγιάστηκαν χιλιάδες κληρικοί και λαϊκοί κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή ως πραγματικοί νεομάρτυρες. Ταις πρεσβείαις των αγίων εθνομαρτύρων ιεραρχών της Μικράς Ασίας και πάντων των συν αυτοίς αθλησάντων, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.