Ψηλά στην κορυφή του Νηρίτου, εκεί όπου ο αέρας μυρίζει αρμύρα και θυμίτη, βρίσκεται από τα τέλη του δεκάτου εβδόμου αιώνα το μοναστήρι των Καθαρών. Πεντακόσια πενήντα έξι μέτρα ψηλότερα από τον κόλπο του Μώλου, στη νοτιοανατολική κορυφή του βουνού, υψώνεται με κατάλευκο καμπαναριό. Στο καθολικό της Μονής, στον ναό της Παναγίας της Καθαριώτισσας, που είναι προστάτιδα και πολιούχος των Ιθακησίων, προστρέχουν οι πιστοί με βαθιά ευλάβεια. Ζητούν με δάκρυα τη βοήθεια και την ευλογία της, και η Παναγία δεν αργεί ποτέ να ακούσει την ικεσία τους.

«Καθαριώτισσά μου» λέει ο Θιακός όπου γης, και ρίγη ιερής συγκίνησης διατρέχουν αμέσως ολόκληρο το κορμί του. Όταν προφέρει το άγιο όνομά της, τα μάτια του βουρκώνουν από αγάπη και τα χείλη ψιθυρίζουν προσευχή. Οι Θιακοί πλοιοκτήτες έδωσαν στα καράβια τους το όνομά της, ονομάζοντάς τα «Καθαριώτισσα» ή «Παναγία Καθαρά» για ευλογία. Το όνειρο κάθε ξενιτεμένου είναι να επιστρέψει στη γη του και να ανέβει στο μοναστήρι, για ευχαριστία και προσκύνημα.

Τα χείλη των ναυτικών που θαλασσοδέρνονται σε άγρια πελάγη και ωκεανούς ψιθυρίζουν ικετευτικά: «Καθαριώτισσά μου, βοήθα». Οι μάνες των ξενιτεμένων στρέφουν δακρυσμένες τη ματιά τους προς το μοναστήρι, ψιθυρίζοντας λόγια θερμής μητρικής προσευχής. Και στους γάμους επικαλούνται την Καθαριώτισσα να ευλογήσει το νέο αντρόγυνο με τετράστιχα τραγούδια στο γαμήλιο τραπέζι. Σύμφωνα με την παράδοση, βοσκοί Ηπειρώτες από τα Γιάννενα, καταδιωγμένοι από τους Τουρκαλβανούς, έφτασαν με τα φτωχικά υπάρχοντά τους στο νησί της Ιθάκης.

Έστησαν τις καλύβες τους στους πρόποδες του Νηρίτου, στην περιοχή του Μαζού, λίγο πιο χαμηλά από το σημερινό μοναστήρι. Μεγάλη όμως η στενοχώρια τους, όταν διαπίστωσαν ότι έλειπε από τα πράγματά τους μια θαυματουργή εικόνα της Παναγίας. Η θλίψη τους δεν κράτησε για πολύ, καθώς μια νύχτα είδαν στην απέναντι πλαγιά ένα παράδοξο δυνατό φως. Παρ' όλες τις έρευνες την επόμενη μέρα δεν βρήκαν τίποτα, όμως το ίδιο φως εξακολουθούσε να φαίνεται για αρκετές νύχτες.

Αποφάσισαν τότε να κόψουν τα πουρνάρια και τους θάμνους τριγύρω, και έβαλαν φωτιά στον σωρό των ξερόκλαδων για να ερευνήσουν. Έκπληκτοι είδαν μέσα στις φλόγες κάτι να λάμπει δυνατότερα και πιο φωτεινά από την ίδια τη φωτιά. Όταν έσβησε η φωτιά, βρήκαν ανάμεσα στα αποκαΐδια μια εικόνα μαυρισμένη μεν, αλλά εντελώς ακέραιη και άθικτη. Σκούπισαν την κάπνα και αναγνώρισαν με δάκρυα την εικόνα του Γενεσίου της Θεοτόκου, που είχαν αφήσει στην ήπειρο. Παραδόξως όμως την επόμενη μέρα η εικόνα έλειπε ξανά από τις καλύβες, και τη βρήκαν πάνω στις στάχτες.

Αυτό το θαύμα επαναλήφθηκε τρεις φορές, και έτσι αποφάσισαν να χτίσουν εκεί μια εκκλησούλα για να τη φιλοξενήσει. Ονόμασαν την εικόνα «Καθαριώτισσα», γιατί βρέθηκε μέσα στα κάθαρα, δηλαδή στα ξερόκλαδα που έκαιγαν, και η Παναγία στέκεται ακόμη και σήμερα προστάτιδα του τόπου. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.