Στην καρδιά της παραθαλάσσιας Ραφήνας, μέσα σε γειτονιά ποτισμένη από μνήμες ξεριζωμού, υψώνεται ο ναός της Παναγίας Παντοβασίλισσας. Ο επιβλητικός ναός είναι αφιερωμένος στο Γενέσιο της Θεοτόκου και θεωρείται από τους πιστούς προστάτης ολόκληρης της κωμόπολης. Πρόκειται για βυζαντινού ρυθμού τρίκλιτη σταυροειδή βασιλική με τρούλο, αξιοπρόσεκτα περιστύλια και πανύψηλο επιβλητικό καμπαναριό στην είσοδό του. Αποτελεί πιστό αντίγραφο του παλαιού ενοριακού ναού της Παναγίας Παντοβασίλισσας στην Τρίγλια της Βιθυνίας, που χάθηκε στην καταστροφή.

Ο ναός χτίστηκε μέσα στην ταραγμένη πενταετία από το χίλια εννιακόσια σαράντα πέντε έως το χίλια εννιακόσια πενήντα. Κτήτωρ υπήρξε ο σεβάσμιος αρχιμανδρίτης Στέφανος Πέππας, ενώ ως επίτροποι του ναού στάθηκαν οι αδελφοί Αλέκος και Ζαφείρης Μεχτάρης μαζί με τον Κύριλλο Παπαδόπουλο. Τα σχέδια και τη μελέτη ανέγερσης τα εκπόνησε ο εξαίρετος αρχιτέκτονας Σόλων Κυδωνιάτης, ενώ εργολάβος ανέλαβε ο Κωνσταντίνος Κεχαγιόγλου. Η ερανική επιτροπή είχε πρόεδρο τον Βασίλειο Βουδούρη, με μέλη τον Χρυσό Σταυρίδη και τον Φώτη Λογοθέτη και άλλους ευεργέτες.

Όλοι μαζί έφεραν σε πέρας ένα τιτάνιο έργο, κουβαλώντας στην ψυχή τους την παλιά τους πατρίδα της Βιθυνίας. Άλλα μέλη της επιτροπής ήταν η Χρυσούλα Κατσικοπούλου, η Μαρίκα και η Φωτεινή Μεχτάρη, που στήριξαν με ευλάβεια το έργο. Η πρώτη θεία λειτουργία στον νέο ιερό ναό τελέστηκε την Κυριακή των Βαΐων του χίλια εννιακόσια σαράντα εννέα. Τα επίσημα εγκαίνια του ναού έγιναν στις εννέα Σεπτεμβρίου του χίλια εννιακόσια πενήντα έξι από τον μακαριστό μητροπολίτη Ιάκωβο Βαβανάτσο.

Οι πρώτοι κάτοικοι της σημερινής Ραφήνας ήταν πρόσφυγες από την Τρίγλια της Βιθυνίας, που έχασαν τα πάντα στην καταστροφή. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή του χίλια εννιακόσια είκοσι τρία εγκαταστάθηκαν στη Ραφήνα, με τη βοήθεια του πλοιοκτήτη Φίλιππου Καβουνίδη. Έφεραν μαζί τους πολλά ιερά κειμήλια, ανάμεσα στα οποία και την εικόνα της Αγίας Επίσκεψης που φυλάσσεται στο Βυζαντινό Μουσείο. Το μεγαλύτερο όμως κειμήλιο, όχι μόνο της ενορίας αλλά και ολόκληρης της μητρόπολης, είναι η εφέστιος εικόνα του ναού.

Η Παναγία Παντοβασίλισσα είναι η θαυματουργός κυρά των προσφύγων Τριγλιανών, που εναπόθεσαν τις ελπίδες τους κατά τα δύσκολα χρόνια του ξεριζωμού. Πριν από τη μικρασιατική καταστροφή η σεπτή εικόνα κοσμούσε την παλαίφατη σταυροπηγιακή Μονή Τρίγλιας στη Βιθυνία της Μικράς Ασίας. Αργότερα μεταφέρθηκε στον ενοριακό ναό της Παναγίας Παντοβασίλισσας της ίδιας πόλης, πριν φτάσει τελικά στην Ελλάδα. Έτσι η Παντοβασίλισσα έγινε πνευματική γέφυρα ανάμεσα στη χαμένη πατρίδα και στη νέα ζωή του προσφυγικού λαού.

Στους κατοίκους της Ραφήνας έγινε μάνα και προστάτιδα, παρηγορώντας τις πληγές του ξεριζωμού με τη μητρική της σκέπη. Η ιερή εικόνα είναι έργο των πρώτων μεταβυζαντινών χρόνων, χρονολογείται δηλαδή στον δέκατο τέταρτο και δέκατο πέμπτο αιώνα. Στην μπροστινή πλευρά η Παναγία κρατά αριστερά το Θείο Βρέφος, στον γνωστό τύπο της Οδηγήτριας με ιδιαίτερη χάρη. Είναι ενδεδυμένη με ασημένιο σκαλιστό πουκάμισο, και εμφαίνονται μόνο τα δύο πρόσωπα της Παναγίας και του Χριστού.

Στο πίσω μέρος απεικονίζεται η σταύρωση του Κυρίου, από την οποία λείπει εντυπωσιακά η μορφή της Παναγίας. Πρόκειται λοιπόν για αμφιπρόσωπη εικόνα μεγάλης ιστορικής, καλλιτεχνικής και πάνω από όλα πνευματικής αξίας για τον προσφυγικό λαό. Στον ίδιο ναό φυλάσσεται επίσης το ιερό ευαγγέλιο που κρατούσε στα χέρια του ο εθνομάρτυρας άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης. Ο Τριγλιανός αυτός άγιος μαρτύρησε κατά τον διωγμό των προσφύγων, και τιμάται ως δεύτερος προστάτης της ενορίας.

Η μνήμη του τελείται την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, με ιδιαίτερη συγκίνηση από τους Τριγλιανούς. Άλλες σπάνιες ιερές εικόνες, λείψανα αγίων και ιερά σκεύη μεταφέρθηκαν εδώ από τις αλησμόνητες πατρίδες της Μικρασίας. Στον ναό σώζεται και η εικόνα του αγίου ιερομάρτυρος Χαραλάμπους, ένθρονος, με παραστάσεις από το μαρτύριό του. Έτσι η Παντοβασίλισσα συνεχίζει να ζει μέσα στις καρδιές των κατοίκων της Ραφήνας και των ευλαβών προσκυνητών της. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Παντοβασίλισσας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.