Στα δύσκολα χρόνια της σκληρής ειδωλολατρίας στην Πελοπόννησο γεννήθηκε μία εκλεκτή ψυχή που ήταν σταλμένη από τον ίδιο τον ουρανό. Η αγία Ελέσα ήρθε στον κόσμο ως ζωντανή απάντηση του Θεού στη θερμή προσευχή της ευσεβέστατης μητέρας της Ευγενίας. Ο πατέρας της Ελλάδιος ήταν πλούσιος Έλληνας άρχοντας, σκλαβωμένος όμως στη σκοτεινή λατρεία των ψεύτικων θεών της εποχής. Η μητέρα της ήταν αντίθετα γυναίκα σπάνιας αρετής, στολισμένη με πλήθος ουράνιων χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος.

Η ευλαβής Ευγενία λυπόταν βαθιά για την ατεκνία της και παρακαλούσε με καυτά δάκρυα τον Κύριο να ευλογήσει τη μήτρα της. Μία ευλογημένη ημέρα προσευχόταν ολομόναχη στο σπίτι της, όταν άκουσε καθαρά μια θεϊκή φωνή να κατεβαίνει από τον ουρανό. Της είπε ότι ο Θεός την ελέησε και της χάρισε καρπό κοιλίας, σύμφωνα με τα ένθερμα παρακάλια της. Όταν γεννήθηκε η μικρή κόρη, την ονόμασαν Ελέσα από τη φωνή «ελέησέ σε ο Θεός», που είχε ακούσει η ευτυχισμένη μητέρα της.

Αμέσως η ευσεβής Ευγενία την αφιέρωσε ολόκληρη στον Κύριο και τη βάπτισε χριστιανή στο όνομα της Αγίας Τριάδος. Όσο μεγάλωνε σε ηλικία η μικρή Ελέσα, τόσο δυνάμωνε μέσα της η πίστη και η φλογερή αγάπη για τον Χριστό. Ζούσε καθημερινά με προσευχή, νηστεία και έργα αγάπης, ετοιμάζοντας την ψυχή της για τη μεγάλη πορεία προς τη Βασιλεία των ουρανών. Όταν εκοιμήθη η αγία μητέρα της, η Ελέσα βρισκόταν στα δεκατέσσερα της χρόνια και αντιμετώπισε δύσκολες δοκιμασίες.

Ο ειδωλολάτρης πατέρας της επέμενε σκληρά να την παντρέψει με έναν επίσημο άρχοντα της εποχής, σύμφωνα με τα συμφέροντά του. Η αγία όμως είχε δοθεί ολόκληρη στον ουράνιο νυμφίο της Χριστό και δεν δεχόταν κανέναν επίγειο γάμο. Έπειτα από πολλή προσευχή και δάκρυα, βρήκε την κατάλληλη ευκαιρία να φύγει κρυφά από το αρχοντικό σπίτι του πατέρα της. Πρώτα μοίρασε γενναιόδωρα όλη της την περιουσία σε φτωχούς και ορφανά της περιοχής, για να ταξιδέψει ελεύθερη.

Έπειτα ξεκίνησε μαζί με δύο νεαρές πιστές δούλες της και έφτασε σώα στα ευλογημένα νησιά των Κυθήρων. Εκεί ανέβηκε σε ένα ψηλό βουνό και ξεκίνησε σκληρό ασκητικό αγώνα, με προσευχή και αυστηρή νηστεία. Όμως ο εξοργισμένος πατέρας της δεν την άφησε ήσυχη και την αναζήτησε λυσσασμένα σε όλη την περιοχή. Όταν τελικά την ανακάλυψε, προσπάθησε πρώτα να την μεταπείσει να γυρίσει πίσω στο αρχοντικό τους σπίτι. Στην σταθερή άρνηση της αγίας, εκείνος έβγαλε το σπαθί του και την καταδίωξε με φοβερό μένος.

Η αγία διωκόμενη έφτασε στη ρίζα του βουνού και προσευχήθηκε λέγοντας «σκίσε γη και κρύψε με τώρα». Τότε άνοιξε θαυμαστά μια σχισμή στο βουνό, πέρασε μέσα της και έφτασε σώα στην ψηλή κορυφή. Εκεί κατέφθασε αλλόφρων ο πατέρας της και την αποκεφάλισε την πρώτη ημέρα του Αυγούστου, παίρνοντας έτσι η αγία τον ένδοξο στέφανο του μαρτυρίου. Στον τόπο του μαρτυρίου της η πιστή υπηρέτρια έθαψε με ευλάβεια το χαριτόβρυτο λείψανο της οσιομάρτυρος.

Οι πρώτοι χριστιανοί που έφθαναν στο νησί για να προσκυνήσουν τον τάφο της ανήγειραν εκεί μικρό υπόγειο ναΐσκο. Οι ευλαβείς προσκυνητές κατέβαιναν με πέντε ή έξι λίθινα σκαλοπάτια για να φτάσουν στην ιερή Αγία Τράπεζα. Η Αγία Τράπεζα είχε στηθεί ακριβώς πάνω από τον τάφο της μάρτυρος, ώστε να αγιάζονται οι λειτουργίες. Η ευλαβής παράδοση λέει πως κατά την πρώτη Αυγούστου έρχονταν προσκυνητές από τη Μάνη για να τιμήσουν τη μνήμη της.

Αυτός ο μικρός ναός σώθηκε ως ιδιόκτητος της οικογένειας Κασιμάτη Γεράκα μέχρι τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα. Αργότερα ανηγέρθη ο σημερινός ευρύχωρος ναός με τις γενναίες συνδρομές των ευλαβών χριστιανών, πάνω στα παλιά ερείπια. Πάνω ακριβώς από τον αρχικό ναό κτίσθηκε το νέο άγιο Βήμα και η ιερά Αγία Τράπεζα. Γύρω από τον ναό σιγά σιγά κτίστηκαν τα πρώτα ισόγεια κελλιά με βόλτες, σχηματίζοντας ευλαβική αδελφότητα. Στη συνέχεια ξεκίνησε ο εξωραϊσμός με νέο κωδωνοστάσιο, ηγουμενείο, σύγχρονα κελλιά και ολόκληρο αυτοκινητόδρομο πάνω στους κάθετους βράχους.

Σήμερα η αγία Ελέσα με τον όσιο Θεόδωρο θεωρούνται οι σεπτοί προστάτες ολόκληρου του νησιού των Κυθήρων. Ο πιστός λαός πιστεύει με βεβαιότητα ότι η αγία έχει χαλινώσει τα φίδια της περιοχής και κανένα δεν είναι δηλητηριώδες. Ταις πρεσβείαις της αγίας οσιομάρτυρος Ελέσας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.