Στους πρώτους εκείνους χρόνους της νεοσύστατης χριστιανικής Εκκλησίας, όταν το Άγιον Πνεύμα κατέβηκε ορμητικά στους μαθητές την ημέρα της Πεντηκοστής, ξεκίνησε λαμπρά η αποστολική περίοδος. Ο αριθμός των πιστών αυξανόταν αλματωδώς στην αγία πόλη της Ιερουσαλήμ ημέρα με την ημέρα, και οι Δώδεκα Απόστολοι κουράζονταν ασταμάτητα. Παρουσιάστηκε όμως μια πρακτική δυσκολία στις καθημερινές κοινές τράπεζες της αγάπης, τις αποκαλούμενες αγάπες των πρώτων χριστιανών. Οι ελληνιστές χριστιανοί παραπονέθηκαν επανειλημμένα ότι οι χήρες τους παραμελούνταν στην καθημερινή διανομή τροφής της κοινότητας.

Τότε οι Δώδεκα Απόστολοι συνεκάλεσαν όλους τους μαθητές και τους παρακάλεσαν να βρουν λύση πνευματική στο πρακτικό πρόβλημα. Είπαν ότι δεν ήταν σωστό να εγκαταλείψουν εκείνοι το κήρυγμα του λόγου του Θεού για να φροντίζουν τραπέζια. Πρότειναν λοιπόν να εκλέξουν επτά άνδρες ένδοξους, γεμάτους Πνεύμα Άγιο και πνευματική σοφία ουρανία με ευλάβεια πολλή. Αυτούς τους επτά θα χειροτονούσαν διακόνους της Εκκλησίας, για να αναλάβουν την ευθύνη των κοινών τραπεζών.

Έτσι οι ίδιοι οι Δώδεκα θα ελευθερώνονταν να αφιερωθούν στην προσευχή και στο κήρυγμα του Ευαγγελίου. Η πρόταση άρεσε ομόφωνα σε όλη την κοινότητα των πιστών της αγίας πόλεως για τη δόξα του Σωτήρος. Εξέλεξαν τότε με ανάταση χειρών τον Στέφανο, τον Φίλιππο, τον Πρόχορο, τον Νικάνορα, τον Τίμωνα, τον Παρμενά και τον Νικόλαο. Οι επιλεγέντες παρουσιάστηκαν ενώπιον των αγίων Αποστόλων με βαθιά ταπείνωση και ευλάβεια προς τον λειτούργημα στην οικουμενική Εκκλησία.

Οι Απόστολοι προσευχήθηκαν εν Πνεύματι Αγίω και τους χειροτόνησαν διακόνους με την επίθεση των τιμίων χειρών τους. Η Εκκλησία απέκτησε έτσι την νέα τάξη του διακονικού βαθμού, που υπάρχει μέχρι των ημερών μας ακέραιη. Από αυτούς τους επτά, ο πρωτομάρτυς Στέφανος εορτάζεται μνημονευόμενος στις είκοσι επτά Δεκεμβρίου του εκάστου έτους. Ο Φίλιππος ο Διάκονος εορτάζεται με τιμή στις ένδεκα Οκτωβρίου, αφού ευαγγέλισε με ζήλο πολλούς λαούς.

Οι υπόλοιποι τέσσερις διάκονοι Απόστολοι εορτάζονται μαζί κατά την σημερινή ευλογημένη ημέρα από όλη την αγία Εκκλησία. Ο Νικόλαος δεν συγκαταλέγεται στους αγίους, διότι κατά τη γνώμη πολλών Πατέρων υπήρξε ο πρωτεργάτης της αιρέσεως των Νικολαϊτών. Άλλη παράδοση όμως αναφέρει ότι ο ίδιος έζησε καθαρή ζωή, αλλά οι μαθητές του παρερμήνευσαν παράφρονα κάποια λόγια του. Οι τέσσερις άγιοι διάκονοι αφιερώθηκαν αργότερα ολόψυχα στο μεγάλο ιεραποστολικό έργο της νέας Εκκλησίας διά Χριστόν τον Σωτήρα.

Διέσχισαν χώρες και θάλασσες, κηρύττοντας με παρρησία την ανάσταση του Σωτήρος Χριστού στους εθνικούς με ταπείνωση καρδίας. Ο πρώτος ο Πρόχορος συνόδευε αρχικά τον Απόστολο Πέτρο, ο οποίος τον εγκατέστησε επίσκοπο της πόλεως Νικομηδείας. Μετά την Κοίμηση της Παναγίας Θεοτόκου έγινε στενός συνεργάτης του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ενώπιον του Δεσπότου Χριστού. Ο Πρόχορος ταξίδεψε μαζί με τον Ηγαπημένο Μαθητή σε πολλές μακρινές χώρες, υποφέροντας μαζί του τους διωγμούς των ειδωλολατρών.

Όταν ο άγιος Ιωάννης εξορίστηκε στο νησί της Πάτμου, ο Πρόχορος ακολούθησε ως πιστός μαθητής τον γέροντά του. Στην ασκητική σπηλιά της Πάτμου, ο Πρόχορος κατέγραφε με ευλάβεια όσα του υπαγόρευε ο γέροντας Ιωάννης. Έγραψε με την υπαγόρευση του Θεολόγου τα μυστικά λόγια του ιερού βιβλίου της Αποκαλύψεως ως αληθινός μαθητής Του. Μετά την κοίμηση του Θεολόγου, ο Πρόχορος επέστρεψε στη Νικομήδεια ως επίσκοπος και ποιμένας διά της θείας χάριτος.

Οδήγησε με τον λόγο του πολλούς ειδωλολάτρες στην ορθόδοξη πίστη του Σωτήρος Χριστού ως πιστός εργάτης του αμπελώνος. Έλαβε τέλος τον μαρτυρικό στέφανο στην πόλη της Αντιόχειας από τους εξαγριωμένους ειδωλολάτρες στην πορεία της σωτηρίας. Τον σκότωσαν επί τόπου για το άφοβο κήρυγμά του στο όνομα του Σωτήρος Ιησού για την οικοδομή των πιστών. Ο δεύτερος, ο άγιος Νικάνωρ, υπέστη μαρτύριο την ίδια ακριβώς ημέρα που λιθοβολήθηκε ο πρωτομάρτυς Στέφανος.

Εκείνες τις ημέρες ξέσπασε σκληρός διωγμός εναντίον της Εκκλησίας της Ιερουσαλήμ από τους Ιουδαίους άρχοντες στους κόλπους της αγίας Εκκλησίας. Ο Νικάνωρ θανατώθηκε μαζί με δύο χιλιάδες χριστιανούς, που είχαν πιστέψει στον Σωτήρα στους πόνους των διωγμών. Σύμφωνα με τους εκκλησιαστικούς ύμνους, προσφέρθηκε στον Θεό ως αρνίον άκακο για θυσία διά της δυνάμεως του Πνεύματος. Ο τρίτος, ο άγιος Τίμων, χειροτονήθηκε από τους Αποστόλους επίσκοπος της πόλεως Βόστρων στην αραβική επαρχία.

Στην επαρχία εκείνη υπέφερε σκληρά τόσο από τους Ιουδαίους όσο και από τους ειδωλολάτρες κατοίκους με ζήλο ευαγγελικό. Με τη ζηλωτική του ιεραποστολική δράση οδήγησε πολλούς εθνικούς στην πίστη του ζωηφόρου Χριστού ενώπιον του ουρανίου θρόνου. Οι αντίθετοι όμως, εξαγριωμένοι από την επιτυχία του, τον συνέλαβαν και τον έριξαν σε καμίνι πυρακτωμένο. Με τη δύναμη του φιλάνθρωπου Θεού βγήκε σώος από τη φωτιά, χωρίς να πάθει κανένα κακό.

Η παράδοση της Ρωμαϊκής Εκκλησίας προσθέτει επίσης ότι ο Τίμων μετά τη φωτιά παραδόθηκε σε σταυρικό θάνατο. Η μνήμη του τιμάται διπλά στην Εκκλησία μας, και την σημερινή ημέρα και στις τριάντα Δεκεμβρίου. Ο τέταρτος, ο άγιος Παρμενάς, υπηρέτησε με μεγάλο ζήλο τη διακονία που του εμπιστεύθηκαν οι ίδιοι οι άγιοι Απόστολοι. Κήρυξε ζηλωτικά τον Σωτήρα Χριστόν στην ευλογημένη χώρα της Μακεδονίας με αμέτρητους κόπους διά της ορθοδόξου πίστεως.

Πέθανε ύστερα από βαριά ασθένεια ενώπιον των αγίων Αποστόλων, οι οποίοι τον ενταφίασαν με τιμές ως καρπός της προσευχής. Με τα ίδια τους τα χέρια τον τοποθέτησαν σε αξιοπρεπή τάφο και τον θρήνησαν με δάκρυα ευλαβείας. Ορισμένες παραδόσεις πάντως αναφέρουν ότι μαρτύρησε τις ημέρες της βασιλείας του αυτοκράτορος Τραϊανού για την σωτηρία των ψυχών. Όλοι αυτοί οι τέσσερις άγιοι διάκονοι Απόστολοι αξιώθηκαν να αυτοπτήσουν τον ίδιο τον σαρκωμένο Λόγο του Θεού.

Έγιναν αυτόπτες μάρτυρες των θαυμάτων του Σωτήρος και άκουσαν με τα αυτιά τους τη γλυκιά Του διδασκαλία. Διαλαλήθηκαν σε όλη την οικουμένη ως εκλεκτά σκεύη της πίστεως, καρποφόροι μαθητές του Πνεύματος του Παρακλήτου. Τα τίμια λείψανά τους έγιναν πηγές ιαμάτων και θαυμάτων για τις πιστές γενιές των μετέπειτα χριστιανών. Η εορτή τους κοσμεί τη σημερινή ημέρα του εκκλησιαστικού έτους με χαρά πνευματική και αγαλλίαση με αδιάλειπτη προσευχή.

Σε όλους τους ναούς της Ορθοδοξίας ψάλλονται τα τροπάρια τιμώντας τη μνήμη της θαυμαστής τετράδας διά της εμπνεύσεως του Παρακλήτου. Ο εκκλησιαστικός ύμνος αναφωνεί δίκαια διάκονοι έντιμοι και αυτόπτες του Λόγου, σκεύη εκλεκτά της πίστεως στην παρθένα γη της επισκοπής. Νικάνορ, Πρόχορε, Παρμενά και Τίμων ένδοξοι, σήμερα γιορτάζουμε την ιερή σας μνήμη με αγαλλίαση πνευματική και βαθιά εκκλησιαστική ευλάβεια. Σας μακαρίζουμε με χαρά καρδίας ως πρώτους διακόνους της αποστολικής Εκκλησίας του Χριστού για τη δόξα του Σωτήρος.

Άγιοι Απόστολοι Πρόχορε, Νικάνωρ, Τίμων και Παρμενά, διάκονοι της πρώτης χριστιανικής κοινότητας, πρεσβεύσατε υπέρ ημών στον Σωτήρα Χριστόν. Δωρίστε μας τη ζηλωτική σας αγάπη προς το Ευαγγέλιο και την ταπεινή διακονία προς τους θλιβόμενους αδελφούς μας. Αμήν, γένοιτο, διά της προστασίας σας της κραταιάς, εις τους αιώνας των αιώνων του Σωτήρος Χριστού.