Στην παγωμένη γη της κεντρικής Ρωσίας, στην παλαιά πόλη της Βιάζμας, γεννήθηκε στα μέσα του δεκάτου εβδόμου αιώνα ένας θαυμαστός παίδας ονόματι Προκόπιος. Από τα τρυφερά παιδικά του χρόνια, ο Κύριος προετοίμαζε τον μικρό Προκόπιο για υψηλή πνευματική διακονία στην Εκκλησία Του. Ως μικρό παιδί έμαθε γρήγορα την ανάγνωση και τη γραφή, παρακολουθώντας ταυτόχρονα τις θείες ακολουθίες του ναού της ενορίας του. Απέκτησε από νωρίς την ευλογημένη συνήθεια της θερμής προσευχής και της ευλαβικής μελέτης των θείων Γραφών της Εκκλησίας.

Αγαπούσε ιδιαιτέρως να μελετά τα ψυχωφελή συγγράμματα των αγίων Πατέρων και τους Βίους των αθλοφόρων Αγίων. Όλη αυτή η πνευματική τροφή του ωφελούσε τη μελλοντική ψυχή του στον δρόμο της πνευματικής τελειώσεως. Το παιδί ξεχώριζε επίσης για την γενική του εργατικότητα, την ευρεία γνώση και την ώριμη κρίση πέρα από την ηλικία του. Ήταν επίσης προικισμένο με σπάνιο καλλιτεχνικό ταλέντο και ασχολούνταν με επιτυχία στην ζωγραφική των ιερών εικόνων.

Παράλληλα κατείχε άριστα την αρχαία και αυστηρή τέχνη της εκκλησιαστικής βυζαντινής μουσικής και της ορθόδοξης ιεροψαλτικής. Η υψηλή πνευματική του διάθεση τον οδήγησε γρήγορα στον δύσκολο μοναχικό δρόμο της παντελούς απαρνήσεως του κόσμου. Αποφάσισε να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον Θεό και εισήλθε στη μονή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου της Βιάζμας. Η μονή αυτή ήταν γνωστή σε όλη την περιοχή για την αυστηρότητα της πνευματικής της ζωής και της μοναχικής της τάξεως.

Όταν ο νέος Προκόπιος έφτασε στα είκοσι ένα έτη της ηλικίας του, εκάρη μοναχός με το όνομα Πιτιρίμ. Ο νεαρός μοναχός κέρδισε γρήγορα τον σεβασμό όλων των αδελφών της μονής με τον αυστηρό ασκητικό του βίο. Επιλέχθηκε από τους πατέρες ως ηγούμενος της μονής, παρά τη νεαρή του ηλικία και την σεμνή του αντίδραση. Στη δεκαετία του χιλίων εξακοσίων ογδόντα ανυψώθηκε στο αξίωμα του αρχιμανδρίτη με ομόφωνη απόφαση της Εκκλησίας.

Ακολουθώντας τα διατάγματα του Τσάρου και του Πατριάρχη, αγωνίστηκε να απομακρύνει τις δυτικότροπες εικόνες από τους ναούς. Σε μια ιερή λιτανεία κατάσχεσε μια κακότεχνη εικόνα ζωγραφισμένη από έναν ανάξιο αγιογράφο, αμελή των κανόνων. Όσοι είχαν φέρει την εικόνα γόγγυσαν και βλασφήμησαν, και πολλοί άνθρωποι ξεσηκώθηκαν εναντίον του ζηλωτή ηγουμένου. Το ζήτημα έφτασε στα αυτιά του πατριάρχη Ιωακείμ της Μόσχας, ο οποίος εξέτασε προσεκτικά την υπόθεση.

Ο πατριάρχης επαίνεσε δημόσια την ανδρεία και τον ζήλο του αρχιμανδρίτου Πιτιρίμ, εγκρίνοντας τις ορθόδοξες ενέργειές του. Τον κάλεσε αμέσως στη Μόσχα, για να του αναθέσει υψηλότερη διακονία στην ποιμενική φροντίδα της Εκκλησίας. Στη δεκαετία του χιλίων εξακοσίων ογδόντα προτάθηκε για την επισκοπική αξία από την σύνοδο και χειροτονήθηκε επίσκοπος Τάμποφ από τον πατριάρχη. Ο νέος επίσκοπος δεν αναχώρησε αμέσως για την μακρινή έδρα του στο Τάμποφ, αλλά παρέμεινε για ένα έτος στη Μόσχα.

Προετοίμαζε με ευλάβεια τον εαυτό του για τις βαριές νέες ευθύνες της ποιμαντικής φροντίδας στους εμπιστευμένους λαούς. Η επισκοπή του Τάμποφ ήταν φτωχή και υπέφερε από τη συνοριακή ένδεια και την αμάθεια των κατοίκων της. Οι ειδωλολάτρες αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων της περιοχής, μεταξύ αυτών οι Μορδόβιοι και οι Τσερεμίσοι. Στην έκταση της επισκοπής ζούσαν επίσης πολλοί μουσουλμάνοι Τάταροι, σκληροί και ορκισμένοι αντίπαλοι της χριστιανικής πίστεως.

Ανάμεσα στους χριστιανούς κατοίκους της επισκοπής υπήρχαν επίσης πολλοί σχισματικοί παλαιόπιστοι, φυγάδες και εξόριστοι από τη δικαιοσύνη του τσάρου. Ο άγιος επίσκοπος αφιερώθηκε με ζήλο μεγάλο στις βαριές αποστολές που του ανατέθηκαν στην παρθένα εκείνη γη. Στη θέση μιας παλαιάς ξύλινης εκκλησίας του Τάμποφ άρχισε να κτίζει έναν λαμπρό διώροφο πέτρινο καθεδρικό ναό. Ο μεγαλοπρεπής αυτός ναός ήταν αφιερωμένος στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος Χριστού, με παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου.

Δεν περιοριζόταν στην επίβλεψη του οικοδομικού έργου, αλλά συμμετείχε ο ίδιος ταπεινά στις σκληρές οικοδομικές εργασίες. Με τα δικά του χέρια κουβαλούσε πέτρες και βοηθούσε τους εργάτες, δίνοντας θαυμαστό παράδειγμα ταπεινοφροσύνης σε όλο το ποίμνιό του. Ο άγιος αφιέρωσε επίσης μεγάλη φροντίδα στην πνευματική φώτιση και μόρφωση του ποιμνίου του στην επισκοπή. Έκτισε ειδική σχολή για τους κληρικούς, όπου εκπαιδεύονταν αρμόδιοι ποιμένες της Εκκλησίας υπό την επιστασία του.

Στην επισκοπική του κατοικία είχε συγκεντρώσει με κόπο μια αξιόλογη βιβλιοθήκη πνευματικής φιλολογίας, με σπάνια θεολογικά συγγράμματα των Πατέρων. Δίδασκε αδιάλειπτα το ποίμνιό του, κηρύττοντας με γλυκύτητα πατρική και με δυνατή πειστικότητα τον λόγο του Θεού. Πραγματοποιούσε συχνά μακρινές περιοδείες σε όλη την έκταση της επισκοπής, για να γνωρίσει τις ανάγκες των χωριών και των πιστών. Ο ιερός ποιμένας ασχολούνταν συνεχώς με την επιστροφή των σχισματικών παλαιοπίστων στην Ορθόδοξη Εκκλησία της πίστεως.

Η βαθιά του ευλάβεια, η ζωντανή του συμπόνια προς τον πλησίον και η σοφή υπομονή του στις διδακτικές συζητήσεις πειθανάγκαζαν τους πάντες. Με το ζωντανό παράδειγμα της αγίας του ζωής και με τη δύναμη του χαριτωμένου του λόγου, οδήγησε πολλούς στην αληθινή πίστη. Η αδελφή του Αικατερίνη έγινε πρώτη ηγουμένη της γυναικείας μονής της Αναλήψεως, την οποία ο ίδιος ίδρυσε αυτοπροσώπως. Παρά τους θαυμαστούς αγώνες της προσευχής και τη δύναμή του ως μεσίτη ενώπιον του Θεού, διατήρησε πάντοτε την βαθιά του χριστιανική ταπείνωση.

Δεν στήριζε ποτέ την ελπίδα του στην ανθρώπινη δύναμη, αλλά μόνον στην ουράνια χάρη του Σωτήρος Χριστού. Σκέπαζε προστατευτικά την πόλη του Τάμποφ, τοποθετώντας ιερές εικόνες του Σωτήρος και της Παναγίας του Καζάν στις δύο κύριες πύλες της. Ο άγιος προσευχόταν αδιαλείπτως ημέρα και νύκτα, διδάσκοντας με το παράδειγμά του τους πιστούς να αγαπούν την προσευχή. Παρευρισκόταν καθημερινά αδιαλείπτως στις θείες ακολουθίες του ναού και πολύ συχνά λειτουργούσε ο ίδιος με βαθιά ευλάβεια.

Όταν δεν λειτουργούσε ο ίδιος, έψαλλε ταπεινά στον δεξιό χορό, διδάσκοντας στους χορωδούς την σωστή εκκλησιαστική ψαλτική. Στο επισκοπικό του κελλί, προσευχόταν συχνότατα μπροστά στις ιερές εικόνες της Παναγίας Δευπετερούβ και του Αγίου Νικολάου. Αγαπούσε επίσης βαθιά την ομορφιά της φύσεως της ρωσικής γης, την οποία θεωρούσε ως δώρο του Δημιουργού. Στα δάση κοντά στο σημείο όπου αποσυρόταν για μοναχική προσευχή, έκτισε τη μονή Τρεγκουλάγιεφ του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.

Την ίδρυσε μαζί με τον πνευματικό του φίλο, τον Άγιο Μητροφάνη επίσκοπο Βορόνεζ, σε χρόνια συνεργασία ψυχών. Στο σημείο εκείνο έστησε με τα ίδια του τα χέρια έναν μεγάλο ξύλινο σταυρό με την μορφή του Σωτήρος. Όπως οι μεγάλοι ασκητές της ερήμου, αφιέρωνε πολύ χρόνο σε σκληρή σωματική εργασία προς τους πτωχούς. Με τα ίδια του τα χέρια έσκαψε πηγάδια στη μονή Τρεγκουλάγιεφ και κοντά στον καθεδρικό ναό του Τάμποφ. Ο άγιος Πιτιρίμ εκοιμήθη εν Κυρίω σε ηλικία πενήντα τριών ετών, αφήνοντας πίσω του ποίμνιο πεπαιδευμένο.

Ενταφιάσθηκε στο κάτω επίπεδο του καθεδρικού ναού του Τάμποφ, και τάφος του έγινε αμέσως πηγή θαυμαστών ιαμάτων. Άγιε Πιτιρίμ, αρχιερέα του Τάμποφ και θαυματουργέ της ρωσικής γης, πρέσβευε υπέρ ημών στον Δεσπότη Χριστόν. Δίδαξέ μας τη ζηλωτική αγάπη προς τον Θεό και την ταπεινή φροντίδα προς τους εμπιστευμένους πλησίον. Αμήν, γένοιτο, διά της προστασίας σου της κραταιάς και της θερμής μεσιτείας σου, εις τους αιώνας των αιώνων.