Πώς συνδέθηκε η ένδοξος αυτοκρατορική παράδοσις των Βλαχερνών της Κωνσταντινουπόλεως με το ταπεινόν ηπειρώτικον χωριό της Άρτας στην Βυζαντινήν Ήπειρον; Πώς αυτός ο περικαλλής ναός των Κομνηνοδουκάδων δεσποτών εκπροσωπεί λαμπρόν δείγμα της θρησκευτικότητας του δεσποτάτου της Ηπείρου; Ο ιερός ναός της Παναγίας της Βλαχέρνας ευρίσκεται στο ομώνυμον χωριόν της Βλαχέρνας, απέναντι ακριβώς από την βυζαντινήν Άρταν της Ηπείρου. Έλαβε το ευλογημένον αυτό όνομα από την ξακουστήν αυτοκρατορικήν Παναγίαν των Βλαχερνών της βασιλεύουσης Κωνσταντινουπόλεως, κιβωτόν της Τιμίας Εσθήτος.

Είναι κτισμένος αντικριστά προς το ερειπωμένον σήμερον παλάτι των Κομνηνών στο ισχυρόν βυζαντινόν κάστρον της παλαιάς Άρτας. Στους κόλπους του ευσεβούς αυτού ναού φυλάσσονται με σεβασμόν δύο βασιλικές μαρμάρινες σαρκοφάγοι των ιδρυτών της εκκλησίας. Αποτελεί ένα λαμπρόν εξαίρετον δείγμα της δόξας και της βαθείας θρησκευτικότητας των εργατικών χριστιανών της βυζαντινής Άρτας. Μαρτυρεί επίσης την ευλάβειαν των ευσεβών Κομνηνοδουκάδων δεσποτών της Ηπείρου, οι οποίοι εφρόντιζαν φιλοτίμως διά τα ορθόδοξα ιερά της περιοχής τους.

Παρά τα φθαρτικά σημάδια του χρόνου, το μνημείον αυτό ασκεί ξεχωριστήν γοητείαν στους ευλαβείς προσκυνητάς που έρχονται. Δεν γοητεύει μόνον λόγω της πρωτοτύπου αρχιτεκτονικής του, αλλά κυρίως λόγω του μεγάλου ονόματος και της σπουδαίας ιστορίας που κουβαλάει επάνω του. Τα στοιχεία αυτά είναι πολύτιμα διά την ιχνηλάτησιν μιας συγκεκριμένης βυζαντινής εποχής, μιας συγκεκριμένης τέχνης και τεχνοτροπίας του ορθοδόξου ηπειρώτικου χώρου. Ο ναός της Παναγίας της Βλαχέρνας ιδρύθηκε στις αρχάς του δεκάτου χριστιανικού αιώνος ως τρίκλιτος θολωτή βυζαντινή βασιλική.

Στα μέσα του δεκάτου τρίτου αιώνος, μεταξύ χιλίου διακοσίου πεντηκοστού και χιλίου διακοσίου εξηκοστού, ανακατασκευάσθηκε επί δεσπότου Μιχαήλ του δευτέρου. Τότε ο ευλογημένος αυτός ναός μετασκευάσθηκε σε επιβλητικόν τρουλλαίον με νέαν αρχιτεκτονικήν διάταξιν προς δόξαν της Υπεραγίας Θεοτόκου. Οι Κομνηνοδουκάδες δεσπόται έδωσαν ιδιαιτέραν προσοχήν στην ανακαίνισιν αυτού του σπουδαίου ορθοδόξου ναού της επικρατείας τους. Στο νέο κτίσμα ενσωματώθηκαν προσεκτικώς υλικά και ολόκληρα τμήματα τοίχων από τον παλαιότερον αρχικόν βυζαντινόν ναόν.

Αυτό διακρίνεται εύκολα ακόμη και σήμερον, κυρίως στην νότιαν και ανατολικήν εξωτερικήν πλευράν του ιστορικού αυτού μνημείου. Είναι εμφανές επίσης ότι ο νάρθηκας του ναού προστέθηκε λίγο αργότερα, στο τέλος του δεκάτου τρίτου χριστιανικού αιώνος. Το επιβλητικόν κωδωνοστάσιον που είναι ενσωματωμένον στην δυτικήν πλευράν του είναι πολύ νεότερη προσθήκη του δεκάτου ενάτου αιώνος. Από το παλαιόν ορθόδοξον μοναστήρι, μόνον ο κεντρικός ιερός ναός σώζεται ακέραιος μέχρι τας ημέρας μας.

Τα γύρω εγκαταλειμμένα κελλία των μοναχών, ο περιβολότοιχος και ο πυλών είναι κτίσματα του προηγουμένου αιώνος. Συγκεκριμένως ο ωραίος τοξωτός πυλών εκτίσθη το χίλια οκτακόσια τριάκοντα τρία, προσδίδων στο ιστορικόν μνημείον γραφικήν αρχιτεκτονικήν μορφήν. Μέχρι το χίλια οκτακόσια δεκατέσσερα ο ευλαβής αυτός ναός ετιμάτο στην ιεράν μνήμην της Κοιμήσεως της Παναγίας Θεοτόκου. Από τότε όμως τιμάται στην μνήμην της Καταθέσεως της Τιμίας Εσθήτος της Παρθένου Μαρίας στις Βλαχέρνες.

Συνεπώς πανηγυρίζει πλέον με μεγάλην ευλάβειαν και εκκλησιαστικήν λαμπρότητα στις δύο Ιουλίου εκάστου έτους με μεγάλην προσέλευσιν ευσεβών προσκυνητών. Σήμερα λειτουργεί ως ζωντανός ενοριακός ναός του ομωνύμου χωρίου Βλαχέρνας, στο οποίο και έδωσε ο ίδιος την επωνυμίαν του. Παρά τις σημαντικές φθορές και τις αλλοιώσεις που του έχει προκαλέσει αναπόφευκτα ο χρόνος, ο ναός παραμένει βαθύτατα συγκινητικός. Κρατά πάντοτε τον επισκέπτην σε μίαν ευλαβική προσήλωσιν προς τα ιερά του πράγματα και τον κάνει βαθύτατα να αναρριγά.

Ιδιαιτέρως συγκινείται κάθε ευλαβής επισκέπτης, όταν στέκεται μπροστά στις βασιλικές σαρκοφάγους των εργατών της δόξας του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Αυτός ο περικαλλής ναός αποτελεί εξαίρετον δείγμα της λαμπράς ορθοδόξου παραδόσεως του δεσποτάτου της Ηπείρου και των πιστών δεσποτών του. Επικράτησε επίσης οι ευλαβείς Αρτινοί χριστιανοί να τον αποκαλούν με τοπικήν προφοράν Παναγία της Βλαχιόρινας ή της Βλαχερνιτίσσης. Έτσι σε αυτόν τον ηπειρώτικον τόπον διασώζεται μέχρι σήμερον η αρχαία αυτοκρατορική παράδοσις της Παναγίας της Σκέπης και της Προστασίας.

Διά πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου της Βλαχέρνας Άρτης, Χριστέ ο Θεός, σκέπε και προστάτευε τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου εν παντί.