Πώς διαφυλάχθηκε ένα ευλογημένο ένδυμα της Παναγίας μέσα από αιώνες σιωπηλής λατρείας μιας ταπεινής εβραϊκής οικογενείας στην Γαλιλαίαν; Πώς αυτή η αγία εσθήτα μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολιν και έγινε ασφαλής σκέπη και ακαταμάχητος προστασία της Βασιλίδος των πόλεων; Κατά την ευλογημένην βασιλείαν του ευσεβούς αυτοκράτορος Λέοντος του Μεγάλου, ο οποίος εποίμανε την αυτοκρατορίαν κατά τον πέμπτον αιώνα, δύο ευγενείς αδελφοί ονόματι Γάλβιος και Κάνδιδος ξεκίνησαν προσκύνημα στους Αγίους Τόπους. Είχαν αποκηρύξει ήδη πριν ολίγον καιρόν την αρειανικήν αίρεσιν και επόθουν να ευλαβηθούν τα ιερά μέρη όπου περιπάτησε ο Κύριος.

Καθώς διέσχιζαν την μαρτυρικήν Γαλιλαίαν, σταμάτησαν διά να αναπαυθούν στο σπίτι μιας ηλικιωμένης Εβραίας ονόματι Άννας. Η ταπεινή γυναίκα ήτο πολύ ευσεβής και προσευχόταν αδιαλείπτως νύκτα και ημέραν, μιμουμένη την προφήτιδα Άνναν την θυγατέρα του Φανουήλ, της οποίας έφερε το όνομα. Οι ευγενείς προσκυνηταί παρετήρησαν με μεγάλην έκπληξιν ότι πολλοί χριστιανοί έφερναν αναμμένα κεριά και θυμίαμα στο εσώτατον δωμάτιον του οίκου της. Είδαν επίσης ότι αρκετοί ασθενείς και παράλυτοι περνούσαν την νύκταν εκεί και προσηυχόντο θερμώς αναζητούντες σωματικήν θεραπείαν.

Όταν παρεκάλεσαν την οικοδέσποιναν να τους εξηγήσει την αληθινήν αιτίαν, εκείνη αρχικώς εδυσκολεύθη να αποκαλύψει το βαθύ μυστικόν της οικογενείας της. Επί μακρόν εσιωπούσε ταπεινώς, διότι το ιερόν αυτό θησαυρόφυλλον είχε διαφυλαχθεί επί γενεάς ολοκλήρους κρυφίως και ανεπιδείκτως μέσα στον οίκον της. Μετά από επίμονον και θερμήν παράκλησιν των ξένων, ωμολόγησε ότι κατείχε ένα πολύτιμον και θαυματουργόν αντικείμενον της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ήτο η Τιμία Εσθήτα της παναχράντου Μητρός του Κυρίου, την οποίαν η ίδια η Παναγία είχε χαρίσει σε μίαν εβραιοπούλαν προ της Κοιμήσεώς της.

Η Δέσποινα είχε παραγγείλει στην ευσεβή εκείνην παρθένον να παραδώσει το ιερόν ένδυμα μετά τον θάνατόν της σε άλλην παρθένον της οικογενείας. Έτσι η αγία Εσθήτα διαφυλάχθηκε σιωπηλώς και θαυμαστώς μέσα στην ίδιαν οικογένειαν από γενεάν εις γενεάν επί πολλούς αιώνας. Οι αδελφοί Γάλβιος και Κάνδιδος ευλαβήθηκαν βαθύτατα όταν επληροφορήθηκαν την μυστικήν παρουσίαν του ιερού αυτού θησαυρού στον ταπεινόν εκείνον οίκον της Άννης. Στο μυαλόν τους όμως είχε ήδη γεννηθεί η τολμηρή σκέψις να μεταφέρουν την Τιμίαν Εσθήτα στην βασιλεύουσαν Κωνσταντινούπολιν προς αγιασμόν και προστασίαν αυτής.

Επιστρέφοντες από τους Αγίους Τόπους, παρεσκεύασαν παρομοίαν ξυλίνην θήκην με αυτήν της Άννης και την επένδυσαν με καθαρόν χρυσόν διά να μη προδοθούν. Όταν επανήλθον με δόλον στο σπίτι της ευλαβούς γυναικός, αντικατέστησαν την παλαιάν αυθεντικήν θήκην με την νεοκατασκευασμένην παρομοίαν εκείνην. Έλαβαν τότε προσεκτικώς την αυθεντικήν θήκην με την Τιμίαν Εσθήτα και την μετέφεραν με ασφάλειαν εις την βασιλεύουσαν Κωνσταντινούπολιν. Όταν έφθασαν στην βασιλίδα των πόλεων, εκρυψαν αρχικώς το ιερόν αντικείμενον στο σπίτι τους διά λόγους ασφαλείας και ευλαβείας προς αυτό.

Ο άγιος Πατριάρχης Γεννάδιος, όταν επληροφορήθη με θαυμαστόν τρόπον περί του ιερού θησαυρού, ηθέλησε να βεβαιωθεί διά την γνησιότητά του. Μαζί με τον αυτοκράτορα Λέοντα διεπίστωσαν την θαυμαστήν ακεραιότητα της Τιμίας Εσθήτος και την επεσφράγισαν επισήμως ως αυθεντικήν χωρίς αμφιβολίαν. Αμέσως αποφασίσθη η ανέγερσις περικαλλούς ναού προς τιμήν της Θεομήτορος στην τοποθεσίαν Βλαχέρνες, η οποία κείται παρά την παραλίαν της Πόλεως. Η περιοχή αυτή ευρίσκετο στο βορειοδυτικόν τμήμα της Κωνσταντινουπόλεως και εθεωρείτο ήδη από αρχαιοτάτων χρόνων ως ιερός τόπος αγιότητος.

Στις δύο Ιουλίου του τετρακοσιοστού πεντηκοστού ογδόου σωτηρίου έτους ετελέσθη επισήμως η μετάθεσις της Τιμίας Εσθήτος στον νεοδμηθέντα ναόν. Ο άγιος Πατριάρχης Γεννάδιος μετέφερε με μεγάλην εκκλησιαστικήν λαμπρότητα την αγίαν Εσθήτα στον νεόδμητον περικαλλή ναόν των Βλαχερνών. Τοποθετήθηκε με βαθύτατον σεβασμόν εντός λειψανοθήκης πολυτίμου, η οποία εφυλάχθηκε προσεκτικώς στο εσώτατον αγίασμα του ναού των Βλαχερνών. Αργότερον προσετέθησαν στην ιδίαν λειψανοθήκην και άλλα ιερά κειμήλια της Παναγίας προς ακόμη μεγαλυτέραν τιμήν αυτής.

Συγκεκριμένως τμήμα του μαφορίου της, δηλαδή του εξωτερικού ενδύματος, και τμήμα της Τιμίας Ζώνης της εφυλάσσοντο πλέον ομού με την Εσθήτα στον ναόν. Αυτό το ευλογημένον γεγονός επηρέασε αργότερον και την ορθόδοξον εικονογραφίαν της εορτής και συνέδεσε λειτουργικώς δύο σπουδαία γεγονότα μεταξύ τους. Συνέδεσε δηλαδή την Κατάθεσιν της Τιμίας Εσθήτος με την ομοίαν Κατάθεσιν της Τιμίας Ζώνης της Παναγίας στις ίδιες Βλαχέρνες. Από την ιεράν στιγμήν εκείνην ο ναός των Βλαχερνών έγινε ο επίσημος και κυριότερος προσκυνηματικός τόπος της Θεοτόκου στην Πόλιν.

Ο Ρώσος προσκυνητής Στέφανος του Νόβγκοροντ, επισκεπτόμενος την Κωνσταντινούπολιν περί το χίλια τριακόσια πενήντα μετά Χριστόν, αφήνει συγκινητικήν μαρτυρίαν διά τον ναόν. Σημειώνει εκείνος ότι έφθασαν στις Βλαχέρνες όπου η αγία Εσθήτα ευρίσκετο πάνω σε αγίαν τράπεζαν εντός εσφραγισμένης λειψανοθήκης ευλαβώς. Επανειλημμένως, καθώς οι εχθροί επετίθεντο εναντίον της Βασιλεύουσης, η Υπεραγία Θεοτόκος έσωσε την πόλιν διά της θαυματουργού της Εσθήτος. Έτσι συνέβη κατά την σκληράν πολιορκίαν των Αβάρων στις εξακόσιες είκοσι έξι μετά Χριστόν, οπότε η Παναγία διεφύλαξε την Πόλιν.

Ομοίως πάλιν διεσώθη η βασιλεύουσα από την σφοδράν επιδρομήν των Περσών στις εξακόσιες εβδομήντα επτά κατά τον έβδομον αιώνα. Πάλιν η Παναγία έσωσε θαυμασίως την Πόλιν από την μεγάλην πολιορκίαν των Αράβων στις επτακόσιες δεκαεπτά μετά Χριστόν. Ιδιαιτέρως όμως σημαντικά είναι τα γεγονότα του οκτακόσιου εξηκοστού έτους, τα οποία συνδέονται στενώς με την ιστορίαν της Ρωσικής Εκκλησίας. Στις δεκαοκτώ Ιουνίου του ιδίου εκείνου έτους, ρωσικός στόλος υπό τον πρίγκιπα Άσκολντ ενεφανίσθη απειλητικώς προ των τειχών της Πόλεως.

Ο στόλος αυτός αριθμούσε διακόσια πολεμικά πλοία και ερήμωνε επί καιρόν τας παρακτίους περιοχάς του Εύξεινου Πόντου και του Βοσπόρου. Ο αυτοκράτωρ Μιχαήλ ο τρίτος διέκοψε εσπευσμένως την μακράν εκστρατείαν του εναντίον των Αράβων και επέστρεψε με ταχύτητα στην πρωτεύουσαν. Καθ’ όλην την νύκτα ο πιστός αυτοκράτωρ προσηυχήθη γονυπετής επί των ψυχρών μαρμαρίνων πλακών του ναού των Βλαχερνών μετά πολλών δακρύων. Ο άγιος Πατριάρχης Φώτιος προσφώνησε το πιστόν ποίμνιόν του και προέτρεψε όλους τους κατοίκους σε δάκρυα ειλικρινούς μετανοίας και θερμήν προσευχήν.

Ζητούσε από τους ταραγμένους κατοίκους να ξεπλυθούν αι αμαρτίαι τους και να επικαλεσθούν θερμώς την ένθεον προστασίαν της Θεοτόκου Μητρός. Ο κίνδυνος εμεγάλωνε με κάθε ώραν που περνούσε και η ταλαίπωρος πόλις δεν άντεχε ούτε εν ρώμαλεον ξενικόν δοράτιον. Έτσι αποφασίσθη να μεταφερθούν με σπουδήν τα ιερά αγιάσματα της εκκλησίας προς ασφαλέστερον φύλαξιν στο κέντρον της πόλεως. Μετά από αγρυπνίαν ολόκληρον, ο Πατριάρχης και ο πιστός κλήρος ανέλαβαν με ευλάβειαν την Τιμίαν Εσθήτα από την ιεράν λειψανοθήκην της.

Έγινε μεγαλοπρεπής λιτανευτική περιφορά γύρω από όλα τα τείχη της Πόλεως και η αγία Εσθήτα εμβαπτίσθηκε στα ύδατα του Βοσπόρου. Έπειτα μετεφέρθη επισήμως στο κέντρον της Κωνσταντινουπόλεως, στον περίφημον ιερόν ναόν της Αγίας του Θεού Σοφίας, διά μεγαλυτέραν ασφάλειαν. Η Μητέρα του Θεού επλήρωσε με ένθεον δύναμιν την παράκλησιν του πιστού λαού της και κατεσίγασε τον θυμόν των άγριων επιδρομέων. Τότε εσυνομολογήθη έντιμος ανακωχή με τους εχθρούς και ο πρίγκιψ Άσκολντ ταπεινώθηκε και έλυσε την σφοδράν πολιορκίαν της βασιλίδος.

Μίαν εβδομάδα αργότερον, στις δύο Ιουλίου, η θαυματουργός Εσθήτα της Παναγίας ετοποθετήθη επανειλημμένως με τιμές στην παλαιάν της θέσιν στις Βλαχέρνες. Σε μνημόσυνον αυτών των θαυμαστών γεγονότων, ο άγιος Πατριάρχης Φώτιος καθιέρωσε την ετήσιαν εορτήν της Καταθέσεως της Τιμίας Εσθήτος. Έκτοτε η Ορθόδοξος Εκκλησία εορτάζει με λαμπρότητα και ευλάβειαν την δευτέραν Ιουλίου ως ημέραν σκέπης και προστασίας της Θεοτόκου. Πολύτιμοι ομιλίες και ευλαβείς ύμνοι της εκκλησιαστικής υμνογραφίας μας συνδέθηκαν αμέσως με το μέγα θαύμα της Εσθήτος εν Βλαχέρναις.

Ο άγιος Φώτιος εκφώνησε δύο εξαιρέτους ομιλίας, μίαν ολίγας ημέρας προ της επιθέσεως και άλλην μετά την αναχώρησιν των επιδρομέων. Με την ίδιαν ιστορικήν εκείνην περίστασιν συνδέεται και η σύνθεσις του περίφημου Ακαθίστου Ύμνου προς την Υπεραγίαν Θεοτόκον. Ορισμένοι εκκλησιαστικοί ιστορικοί αποδίδουν την συγγραφήν του Ακαθίστου Ύμνου στον ίδιον τον ένδοξον Πατριάρχην Φώτιον της Κωνσταντινουπόλεως. Στους μεταγενεστέρους αιώνας η ευλάβεια προς την Τιμίαν Εσθήτα διεδόθη και στην ευσεβή Ρωσικήν Εκκλησίαν με μεγάλην θερμότητα.

Στο τέλος του δεκάτου τετάρτου αιώνος, μέρος της Τιμίας Εσθήτος μετεφέρθη από την Κωνσταντινούπολιν εις την Ρωσίαν προς αγιασμόν. Διά πρεσβειών της Παναγίας και χάριν της Τιμίας αυτής Εσθήτος, Χριστέ ο Θεός, σκέπε και προστάτευε τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου εν παντί.