Ένας νέος ταπεινός υποδηματοποιός βγαίνει από τη φυλακή των Καλαβρύτων με μια απερίσκεπτη φράση να βαραίνει βασανιστικά την ψυχή του. «Τούρκος να γίνω αν δώσω περισσότερα», είχε ξεστομίσει στον θυμό του, και τώρα η συνείδησή του τον καίει σαν ζωντανό κάρβουνο. Ο Άγιος Παύλος γεννήθηκε στο χωριό Σοποτό της επαρχίας Καλαβρύτων από γονείς φτωχούς, αλλά ενάρετους και αληθινά ορθόδοξους χριστιανούς. Το αρχικό κοσμικό όνομά του ήταν Παναγιώτης και ανατράφηκε με χριστιανοπρέπεια μέσα στην ταπεινή στέγη της οικογένειάς του.

Σε μικρή ηλικία κατέβηκε στην Πάτρα, όπου έμαθε με υπομονή την τέχνη του σανδαλοποιού δίπλα σε ντόπιους μάστορες. Παρέμεινε εκεί και εργάστηκε έντιμα για δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια, μέσα στους θορύβους της παραθαλάσσιας αγοράς και στη ζέστη του εργαστηρίου. Κατόπιν έφυγε από την Πάτρα και ανέβηκε στα Καλάβρυτα, όπου νοίκιασε μικρό εργαστήριο για την εξάσκηση του επαγγέλματός του. Οι ιδιοκτήτες όμως του εργαστηρίου απαίτησαν με δόλο περισσότερο νοίκι από εκείνο που είχαν συμφωνήσει στην αρχή ενώπιον μαρτύρων.

Όταν εκείνος αρνήθηκε δίκαια να καταβάλει επιπλέον ποσό, τον έκλεισαν αυθαίρετα στη φυλακή και τον πίεσαν να υπογράψει αδίκως νέους όρους. Πιεσμένος και βαθιά θυμωμένος, ο μελλοντικός μάρτυρας ξεστόμισε εκείνη τη μοιραία φράση που αργότερα θα του στοιχίσει αίμα και ζωή. Τελικά πλήρωσε το νοίκι που του ζητούσαν οι ιδιοκτήτες και βγήκε από τη φυλακή των Καλαβρύτων. Έφυγε αμέσως από την πόλη και πήγε στην Τρίπολη, όπου διασκέδαζε στα περίχωρα με δύο πρόσφατους φίλους του.

Μέσα στη ξεγνοιασιά εκείνη φερόταν επιπόλαια και έλεγε ψέματα στους συντρόφους του ότι δήθεν ήταν Τούρκος. Η συνείδησή του όμως δεν τον άφηνε καθόλου ήσυχο και τον ήλεγχε σκληρά νύχτα και μέρα για όσα είχε ξεστομίσει. Αποφάσισε ξαφνικά να εγκαταλείψει τα πάντα και να φύγει για το Άγιον Όρος, για να βρει σωτηρία. Έφθασε στην Ιερά Λαύρα του Αγίου Αθανασίου και προσέτρεξε σε έναν σοφό γέροντα από την ίδια του πατρίδα, τον Τιμόθεο τον Πελοποννήσιο. Σε εκείνον τον ταπεινό ασκητή του Άθω εξομολογήθηκε με δάκρυα όλα τα πεπραγμένα της ταραγμένης ζωής του και έλαβε αληθινή πνευματική παρηγοριά.

Αργότερα έγινε μοναχός και έλαβε επίσημα το νέο όνομά του, ονομάστηκε δηλαδή πλέον Παύλος προς τιμήν του αποστόλου των εθνών. Μαζί με τον γέροντα Τιμόθεο πέρασε στο ρωσικό κοινόβιο του Αγίου Όρους και έμεινε εκεί τρία ολόκληρα χρόνια. Μέσα στην ησυχία του κοινοβίου άναψε στην καρδιά του ο φλογερός πόθος του μαρτυρίου, ο πόθος να ξεπλύνει με αίμα την παλιά εκείνη άρνηση. Σε ηλικία είκοσι πέντε ετών μετέβη στη Σκήτη της Αγίας Άννας και υποτάχθηκε στον ιερομόναχο Ανανία ως πνευματικό του παιδί.

Στον πνευματικό του πατέρα Ανανία εξομολογήθηκε με θέρμη τον σφοδρό και κρυφό πόθο του για το ένδοξο μαρτύριο του Χριστού. Εκεί στη Σκήτη της Αγίας Άννας δοκιμάστηκε αυστηρά για σαράντα ημέρες με νηστεία, αγρυπνία και αδιάλειπτη προσευχή. Πήρε την ευλογία των πατέρων και αναχώρησε αποφασιστικά από τον Άθω για να ανέβει στο μαρτύριο. Έφθασε σύντομα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, όπου παρέμεινε αγωνιζόμενος με νηστεία και προσευχή για σαράντα ολόκληρες ημέρες.

Από εκεί αναχώρησε για τα Καλάβρυτα και κατόπιν προχώρησε προς την Τρίπολη, για να εκπληρώσει τον σκοπό του. Πληροφορήθηκε εκεί ότι στο Ναύπλιο βρισκόταν κάποιος εξάδελφός του, που είχε επίσης αρνηθεί τον Χριστό σε ώρα πειρασμού. Έτσι κατέβηκε αμέσως στο Ναύπλιο της Αργολίδας, αποφασισμένος να διορθώσει αν είναι δυνατόν τον εξωμότη συγγενή του πριν το μαρτύριο. Παρέλαβε εκείνον τον δυστυχισμένο άνθρωπο ως συνοδίτη του και επέστρεψε αμέσως μαζί του στην Τρίπολη της Αρκαδίας.

Παρουσιάστηκε αμέσως στον Μουφτή της πόλης και ζήτησε ο ίδιος να σταθεί ενώπιον του κριτή των Τούρκων. Έλαβε γραπτή διαταγή να εμφανιστεί την ημέρα μεγάλης σύναξης, στην οποία θα παρευρίσκονταν πολλοί πρόκριτοι χριστιανοί και αρχιερείς της περιοχής. Έτσι έφτασε η μεγάλη ώρα της δημόσιας ομολογίας, την οποία είχε προετοιμάσει με νηστεία, αγρυπνία, προσευχή και πνευματικούς αγώνες ολόκληρης ζωής στο Άγιον Όρος. Μπροστά σε εκείνη τη μεγάλη σύναξη ο Παύλος δεν δείλιασε ούτε ένα δευτερόλεπτο, αλλά κήρυξε ανοιχτά τη Θεότητα του Χριστού.

Έκανε δριμύτατο και τεκμηριωμένο έλεγχο της μουσουλμανικής θρησκείας, μπροστά στους κριτές και στους ισχυρούς αξιωματούχους της Τρίπολης. Ο κριτής βλέποντας ότι η γνώμη του μάρτυρα ήταν εντελώς αμετάθετη, τον καταδίκασε αρχικά να καεί ζωντανός μέσα στη φωτιά. Όμως ορισμένοι Τούρκοι ψιθύρισαν στο αυτί του ότι ενδέχεται οι χριστιανοί να μαζέψουν τη στάχτη και τα τίμια λείψανα του μάρτυρα. Έτσι ο κριτής μετέβαλε άρον άρον την απόφασή του και διέταξε αντί για πυρά τον αποκεφαλισμό του Αγίου.

Ο Παύλος αποκεφαλίστηκε μέσα στην Τρίπολη, στις είκοσι δύο Μαΐου του χίλια οκτακόσια δεκαοκτώ, σε ηλικία είκοσι οκτώ ετών. Το τίμιο λείψανό του οι Τούρκοι το πέταξαν με περιφρόνηση μέσα στον χώρο ακαθαρσιών του σπιτιού ενός ηγεμόνα της πόλης. Οι χριστιανοί όμως το παρέλαβαν κρυφά τη νύχτα και το μετέφεραν στην Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου Βαρσών. Εκεί στη μονή το καθάρισαν με ευλάβεια και το ενταφίασαν με την πρέπουσα τιμή και ψαλμωδίες. Το πλήρες και λεπτομερές μαρτυρολόγιο του συνέγραψε αργότερα με ευλάβεια ο ιερομόναχος Ιάκωβος Βερτσάγιας ο Ζακυνθινός, αγιορείτης μοναχός του ρωσικού αγιορείτικου κοινοβίου.

Ναός αφιερωμένος στον Άγιο Παύλο τον Πελοποννήσιο υψώθηκε αργότερα μέσα στην Τρίπολη, σε ανάμνηση του μαρτυρικού του τέλους. Φορητή εικόνα του Αγίου φυλάσσεται με ευλάβεια και στον ιστορικό ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου στην Αθήνα, στην Καπνικαρέα. Ορισμένοι παλαιοί συναξαριστές, την ίδια ημέρα και μαζί με τη μνήμη του νέου οσιομάρτυρα Παύλου, αναφέρουν και τη μνήμη ενός άλλου ομώνυμου της περιοχής. Πρόκειται για τον άγιο νεομάρτυρα Μήτρο ή Δημήτριο τον Πελοποννήσιο, που η κυρίως μνήμη του εορτάζεται στις είκοσι οκτώ του ίδιου μήνα Μαΐου.

Αυτό συμβαίνει προφανώς, διότι και οι δύο τιμώνται στην ίδια ηρωική πόλη της Αρκαδίας, στην ευλογημένη Τρίπολη. Στην ίδια πόλη φυλάσσονται και τα ιερά λείψανα και των δύο νέων μαρτύρων, ώστε ο τόπος να ευωδιάζει διπλά. Ο Άγιος Παύλος υπήρξε ζωντανή εικόνα μετανοίας, ο άνθρωπος που με αίμα ξέπλυνε μια απερίσκεπτη φράση της νιότης του. Από νεαρός σανδαλοποιός της Πάτρας έγινε αθλητής του Χριστού και πρότυπο ταπεινής επιστροφής για τους υπόδουλους ραγιάδες.

Η ζωή του διδάσκει ότι κάθε πτώση μπορεί να γίνει αρχή ανάστασης, όταν η ψυχή τρέξει αμέσως στην εξομολόγηση. Πρεσβείαις του Αγίου ενδόξου νέου οσιομάρτυρος Παύλου του Πελοποννησίου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς τους αμαρτωλούς, αμήν.