Στους χρόνους που το νεαρό κράτος της Ρωσίας έπαιρνε για πρώτη φορά πλήρη πνευματική του υπόσταση, ένας Ορθόδοξος Ρώσος ιεράρχης άλλαξε την εκκλησιαστική ιστορία του γένους του. Ο Άγιος Ιλαρίων Μητροπολίτης Κιέβου έζησε την εποχή του Μεγάλου Πρίγκιπα Γιαροσλάβ του Σοφού, υιού του ισαποστόλου Αγίου Βλαδιμήρου του φωτιστή των Ρώσων. Στη ρωσική εκκλησιαστική μνήμη παρέμεινε ως ο πρώτος Ρώσος ποιμένας που ανέβηκε στο μητροπολιτικό θρόνο του Κιέβου με απόφαση Συνόδου ρωσικών επισκόπων.

Μέχρι τότε η Ρωσική Εκκλησία αποτελούσε μητρόπολη υπό τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, και οι πρώτοι Μητροπολίτες της Ρωσίας ήταν πάντοτε Έλληνες, διορισμένοι από τη Βασιλεύουσα. Ο Ιλαρίων υπηρετούσε ως πρεσβύτερος στο πριγκιπικό χωριό Μπερέστοβο, κοντά στο Κίεβο, και ήταν πνευματικός πατήρ και έμπιστος του ίδιου του Γιαροσλάβ. Ο όσιος χρονικογράφος Νέστωρ διασώζει τη μαρτυρία πως ο φιλόθεος πρίγκιπας αγαπούσε το Μπερέστοβο και ανήγειρε εκεί τον ναό των Αγίων Αποστόλων.

Ανάμεσα στους πολλούς ιερείς που τιμούσε ξεχώριζε ο πρεσβύτερος Ιλαρίων, άνδρας γεμάτος γνώση, αρετή και αυστηρότατη νηστεία. Συχνά κατέβαινε από το Μπερέστοβο μέχρι τις όχθες του Δνείπερου ποταμού, εκεί όπου αργότερα ανέκυψε η περίφημη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου. Έσκαψε μια ρηχή σπηλιά μέσα στο πυκνό δάσος, μήκους περίπου τεσσάρων μέτρων και ένα τέταρτο, και έψαλλε εκεί τις ώρες της προσευχής μόνος του προς τον Θεόν. Ο Άγιος Ιλαρίων δεν υπήρξε απλώς λόγιος μελετητής ιερών βιβλίων, αλλά αναδείχθηκε άνθρωπος προικισμένος με σπάνια πνευματικά χαρίσματα και βαθύτατη θεολογική γνώση.

Αφιέρωσε ολόκληρο το είναι του στη διακονία της νεοσύστατης Ρωσικής Εκκλησίας, με μοναδικό σκοπό την οικοδομή του ποιμνίου του. Όταν εκοιμήθη ο Μητροπολίτης Θεόπεμπτος, η Ρωσία βρισκόταν σε πόλεμο εναντίον του Βυζαντινού κράτους, και η εκλογή νέου ιεράρχη από την Κωνσταντινούπολη ήταν πρακτικά ανέφικτη. Με ομόφωνη απόφαση Συνόδου ρωσικών ιεραρχών αποφασίστηκε να συσταθεί ανεξάρτητη Μητρόπολη στο Κίεβο, χωρίς υποταγή στον Πατριαρχικό θρόνο της Πόλης.

Ο Ιλαρίων ήταν ήδη γνωστός σε ολόκληρο τον ρωσικό κλήρο για την υψηλή πνευματική του ζωή και το σπάνιο χάρισμα του κηρύγματος. Λίγο πριν την εκλογή του είχε εκφωνήσει στον ναό της Δεκάτης του Κιέβου τον περίφημο επιτάφιο λόγο του προς τον Άγιο Πρίγκιπα Βλαδίμηρο. Πρόκειται για το αριστουργηματικό «Λόγο περί Νόμου και Χάριτος», όπου εξηγούσε θεολογικά τη θέση της Ρωσικής Εκκλησίας μέσα στην ιστορία της θείας οικονομίας της σωτηρίας. Η εκλογή των ιεραρχών της Συνόδου ήταν αγαπητή στην καρδιά του Γιαροσλάβ του Σοφού, που είχε δει στον Ιλαρίωνα γνήσιο φωνή του γένους.

Το χίλια πενήντα ένα ο Άγιος ενθρονίστηκε επίσημα Μητροπολίτης στον περίφημο καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας του Κιέβου, και αργότερα η εκλογή του επικυρώθηκε και από τον ίδιο τον Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως. Η ποιμαντορία του Αγίου Ιλαρίωνος στον πρώτο μητροπολιτικό θρόνο του Κιέβου δεν διήρκεσε πολύ, μολονότι σημάδεψε ανεξίτηλα την εκκλησιαστική του πατρίδα. Το χρονικό δεν αναφέρει το ακριβές έτος της κοιμήσεώς του, αλλά γνωρίζουμε ότι δεν παρευρέθηκε στο θάνατο του Γιαροσλάβ του Σοφού, στις είκοσι Φεβρουαρίου του χίλια πενήντα τέσσερα.

Το χίλια πενήντα πέντε είχε ήδη φτάσει στο Κίεβο νέος μητροπολίτης, οπότε ο Άγιος Ιλαρίων πρέπει να εκοιμήθη γύρω στο χίλια πενήντα τρία. Η πνευματική του κληρονομιά εξακολουθεί να ζει μέσα στη Ρωσική Εκκλησία, κυρίως μέσα από το λαμπρό κείμενο του «Λόγου περί Νόμου και Χάριτος». Πρόκειται για ένα από τα πιο εξαίρετα μνημεία της αρχαίας ρωσικής εκκλησιαστικής γραμματείας, βαθύ και πολυδιάστατο στο περιεχόμενο του. Στον πυρήνα του Λόγου βρίσκεται η ορθόδοξη διδασκαλία περί σωτηρίας και θείας Χάριτος, που γεμίζει με φως τις σελίδες του.

Δευτερευόντως δίνεται μεγάλη προσοχή στο ζήτημα της υπεροχής του Χριστιανισμού έναντι του Ιουδαϊσμού, ένα θέμα ζωτικό για την τότε Ρωσία. Είναι γνωστό άλλωστε ότι Ιουδαίοι είχαν προσεγγίσει τον ίδιο τον Άγιο Βλαδίμηρο, ελπίζοντας να τον προσηλυτίσουν στη δική τους πίστη. Ο Άγιος Θεοδόσιος της Λαύρας των Σπηλαίων, που τιμάται την τρίτη Μαΐου, είχε πάει αυτοπροσώπως στην εβραϊκή συνοικία του Κιέβου, για να κηρύξει τον Σταυρωμένο Χριστό στους κατοίκους της.

Ένας ακόμη μάρτυρας αυτής της πνευματικής αντιπαράθεσης είναι ο ιερός Νικήτας ο Έγκλειστος, που οι Ιουδαίοι προσπάθησαν να προσηλυτίσουν όταν ήταν μοναχός της Λαύρας των Σπηλαίων. Ο Άγιος Σίμων το διασώζει στο Πατερικό της Λαύρας των Σπηλαίων, και έτσι κατανοούμε γιατί ο Άγιος Ιλαρίων αφιέρωσε τόση προσοχή στο θέμα. Στρέφει τον λόγο του στον Νόμο που δόθηκε στον Μωυσή και στη Χάρη που ήλθε διά της παρουσίας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Τρίτη μεγάλη αφορμή για τη συγγραφή του Λόγου ήταν ο εγκωμιασμός του αποστολικού έργου του ισαποστόλου Πρίγκιπα Βλαδιμήρου.

Ο Άγιος Πατήρ διδάσκει ότι η βασιλεία της φύσεως, η βασιλεία της Χάριτος και η μέλλουσα βασιλεία της δόξης παραμένουν αδιαχώριστα συνδεδεμένες μέσα στην πνευματική εμπειρία της Εκκλησίας. Ο Νόμος δεν είναι παρά πρόδρομος και υπηρέτης της Χάριτος και της αλήθειας, ενώ η ίδια η αλήθεια και η Χάρη υπηρετούν το μέλλον αιώνα. Διδάσκει επίσης την υπεροχή της Εκκλησίας λέγοντας ότι ο Μωυσής και οι προφήτες προφήτευσαν την έλευση του Χριστού. Έπειτα ο ίδιος ο Χριστός και οι Άγιοι Απόστολοί του μαρτύρησαν για την Ανάσταση και τον αιώνιο μέλλοντα κόσμο της Βασιλείας.

Από τη στιγμή που ο Σωτήρας εισήλθε στον κόσμο, η Παλαιά Διαθήκη του ανθρώπου με τον Θεόν έπαψε να ισχύει ως μοναδική. Για να εξηγήσει τα σύμβολα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, ο Άγιος Πατήρ χρησιμοποιεί τις εικόνες που δανείζεται από τον Απόστολο Παύλο, στην Προς Γαλάτας επιστολή. Πρόκειται για την αλληγορία των δύο γυναικών του πατριάρχη Αβραάμ, της ελεύθερης Σάρρας και της δούλης παιδίσκης Άγαρ. Η Άγαρ διώχθηκε μακριά μαζί με τον υιό της Ισμαήλ, ενώ ο ελεύθερος υιός Ισαάκ έγινε κληρονόμος του Αβραάμ και του Θεού.

Έτσι, διδάσκει, οι Ιουδαίοι διασκορπίστηκαν στις χώρες ως κληρονόμοι του Νόμου, ενώ οι Χριστιανοί έγιναν αληθινοί υιοί της Χάριτος. Όπως το φως της σελήνης ξεθωριάζει μπροστά στην λάμψη του ήλιου, έτσι και ο Νόμος υποχωρεί ενώπιον της θείας Χάριτος. Στο τέλος ο Άγιος Ιλαρίων εκφράζει την βαθιά του χαρά για την είσοδο της πατρίδας του στη χορεία των χριστιανικών εθνών. Ο Άγιος Βλαδίμηρος, σαν άλλος Μέγας Κωνσταντίνος, διέταξε σε όλη του τη χώρα να βαπτιστούν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Ανάμεσα στα άλλα έργα του Αγίου Ιλαρίωνος είναι η επισκοπική «Ομολογία» του, η οποία έγινε υπόδειγμα για τους όρκους των επισκόπων της Ρωσικής Εκκλησίας. Σώζεται ακόμη η περίφημη Προσευχή του, και ο Άγιος ενταφιάστηκε με τιμές μέσα στα ιερά σπήλαια του Κιέβου. Ταις πρεσβείαις του εν Αγίοις Πατρός ημών Ιλαρίωνος, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.