Πάνω στη ζεστή πέτρα της Ρόδου, εκεί που οι αιώνες είχαν θάψει την μνήμη πολλών αγίων, ο Θεός φανέρωσε ξαφνικά έναν λησμονημένο μάρτυρα. Ο Άγιος Φανούριος είναι ένας από τους πιο αγαπητούς αγίους σε όλο τον ελληνικό λαό, που κάθε χρόνο τιμά με ευλάβεια τη μνήμη του στις είκοσι επτά Αυγούστου. Παρέμενε άγνωστος για πολλούς αιώνες και κανείς συναξαριστής δεν είχε καταγράψει το όνομά του ή τα βασανιστήριά του. Έγινε γνωστός στην Εκκλησία από την τυχαία και θαυμαστή εύρεση της ιερής εικόνας του τον δέκατο τέταρτο αιώνα, την εποχή της φραγκοκρατίας.

Συνέβη όταν εργάτες έσκαβαν παλιά σπίτια στο νότιο μέρος του παλαιού τείχους της Ρόδου, για να ξανακτίσουν την κατεστραμμένη οχύρωση της πόλης. Εκεί ανάμεσα στα ερείπια βρέθηκε ένας αρχαίος ναός, γεμάτος με πολλές κατεστραμμένες εικόνες και θρυμματισμένα μάρμαρα. Ανάμεσά τους, σαν ζωγραφισμένη την ίδια εκείνη μέρα, ξεχώρισε μία καλά διατηρημένη εικόνα ενός νεαρού στρατιώτη. Ο τότε μητροπολίτης Ρόδου Νείλος ο Δεύτερος ο Διασπωρινός κλήθηκε επιτόπου και μπόρεσε να διαβάσει με ευλάβεια την παλιά επιγραφή.

Η εικόνα έγραφε καθαρά «ο άγιος Φανούριος», ένα όνομα ξεχασμένο επί αιώνες που ήρθε ξανά στο φως της Εκκλησίας με θαυμαστό τρόπο. Ο μητροπολίτης κατάλαβε αμέσως πως ο Θεός φανέρωνε στη Ρόδο έναν μεγάλο μάρτυρα της παλαιάς εκκλησιαστικής ιστορίας. Στην ιερή εικόνα ο Άγιος εμφανίζεται σαν νεαρός στρατιώτης, κρατώντας με ευλάβεια στο δεξιό του χέρι έναν σταυρό. Πάνω σε αυτόν τον σταυρό φαίνεται καθαρά μια λαμπάδα αναμμένη, που συμβολίζει το άσβεστο φως του μαρτυρίου του.

Γύρω από την κεντρική μορφή ζωγράφος είχε αποτυπώσει με τάξη τα δώδεκα φοβερά βασανιστήρια του αγίου. Σε αυτές τις παραστάσεις εικονίζεται να δικάζεται όρθιος από έναν σκληρό ειδωλολάτρη ηγεμόνα, ανάμεσα σε ένοπλους ρωμαίους στρατιώτες. Παρακάτω φαίνεται να πλήττεται με πέτρες στο στόμα και στην κεφαλή και να μαστιγώνεται απλωμένος καταγής. Σε άλλη σκηνή κάθεται γυμνός και αιμόφυρτος, ενώ δήμιοι ξέουν το σώμα του με σιδερένια αγκαθωτά νύχια.

Δείχνεται επίσης κλεισμένος στη φυλακή, βασανισμένος μπροστά στο βήμα του ηγεμόνα και καμένος στα μέλη με αναμμένες λαμπάδες. Σε άλλη παράσταση είναι δεμένος σφιχτά σε μάγγανο και τανύζεται, μα κρατά αλώβητη την πίστη του στον Χριστό. Στις τελευταίες σκηνές βρίσκεται ανάμεσα σε άγρια θηρία, αλλά μένει αβλαβής με τη δύναμη του Θεού. Τέλος εικονίζεται όρθιος μέσα σε καμίνι φωτιάς, έχοντας υψωμένα τα χέρια σε στάση θερμής δεήσεως προς τον Θεό.

Ο μητροπολίτης Νείλος ανοικοδόμησε με κόπο τον αρχαίο ναό, αφού πρώτα ταξίδεψε μέχρι την Κωνσταντινούπολη για να λάβει την απαραίτητη άδεια από τις τότε αρχές. Ένα από τα μεγαλύτερα θαύματα του Αγίου Φανουρίου είναι η αποτρόπαια ιστορία των τριών αιχμάλωτων ιερέων από την Κρήτη. Εκείνα τα χρόνια εξουσίαζαν την Κρήτη οι Ενετοί και δεν επέτρεπαν την παρουσία Ορθοδόξου Αρχιερέως στη μεγαλόνησο. Έτσι τέσσερις άνδρες αναγκάστηκαν να ταξιδέψουν στην Κορώνη της Πελοποννήσου για να λάβουν τη χειροτονία τους από Ορθόδοξο επίσκοπο.

Κατά την επιστροφή τους όμως αιχμαλωτίστηκαν στη θάλασσα από τους Αγαρηνούς, οι οποίοι φόνευσαν τον ένα και πούλησαν τους άλλους τρεις σκλάβους στη Μίλητο. Ο πνευματικός τους πατήρ Ιωνάς πληροφορήθηκε το θλιβερό γεγονός και έσπευσε αμέσως μέχρι τη Ρόδο για να διαπραγματευθεί την απελευθέρωσή τους. Εκεί συνάντησε τον μητροπολίτη Νείλο, ο οποίος του μίλησε για τον νεοφανή άγιο και τα θαύματά του. Τον προέτρεψε να επικαλεστεί θερμά τη βοήθεια του Φανουρίου για το μεγάλο πρόβλημα που τον απασχολούσε.

Πράγματι ο πνευματικός προσευχήθηκε επίμονα και μέσα σε λίγες μέρες έφθασε χαρμόσυνο μήνυμα ότι οι αιχμάλωτοι ιερείς αφέθηκαν ελεύθεροι θαυματουργικά. Ο Ιωνάς από ευγνωμοσύνη μετέφερε στην Κρήτη πιστό αντίγραφο της εικόνας και καθιέρωσε εκεί την πανηγυρική μνήμη του αγίου. Έκτοτε οι πιστοί ζυμώνουν τη φανουρόπιτα την παραμονή της εορτής για να βρουν χαμένα αντικείμενα ή χαμένες υποθέσεις, μνημονεύοντας με αγάπη τη μητέρα του. Ταις πρεσβείαις του αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος Φανουρίου του νεοφανούς, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.