Μέσα στη νύχτα του βουλγαρικού αρχοντικού, ένας νέος αριστοκράτης γλιστράει αθόρυβα έξω από το πατρικό σπίτι, αφήνοντας πίσω τα προγραμματισμένα στέφανα του γάμου. Στο μυαλό του υπάρχει μόνο μία εικόνα, το περιλάλητο Άγιον Όρος, εκεί όπου ο ουρανός αγγίζει τη θάλασσα και οι μοναχοί συνομιλούν με τους Αγγέλους. Ο Όσιος Κοσμάς ο Ζωγραφίτης καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια της Βουλγαρίας στα τέλη του δεκάτου ογδόου αιώνα. Είχε εκπαιδευτεί επιμελώς, γνωρίζοντας πολύ καλά τόσο τα ελληνικά όσο και τα βουλγαρικά γράμματα της εποχής του.

Όταν οι γονείς του θέλησαν να τον νυμφεύσουν με κάποια αρχοντοπούλα, εκείνος αναχώρησε κρυφά από το σπίτι του. Κατευθύνθηκε με όλη του την καρδιά προς το περιλάλητο Άγιον Όρος, ποθώντας τη ζωή της μοναχικής αφιέρωσης. Στον δρόμο της αναχώρησης ο διάβολος προσπάθησε να ματαιώσει τις προθέσεις του νεαρού με ένα φοβερό όραμα. Του παρουσίασε την απέραντη άβυσσο της θάλασσας που περιβάλλει το Άγιον Όρος σαν αδιαπέραστο φραγμό. Ο Όσιος όμως κατάφερε να υπερνικήσει εκείνον τον δαιμονικό πειρασμό με ένθερμη και επίμονη προσευχή προς τον Κύριο.

Έφθασε τελικά στην ιερά Μονή του Ζωγράφου και έγινε δόκιμος μοναχός για μικρό χρονικό διάστημα. Στη συνέχεια έλαβε το άγιο μοναχικό σχήμα και ανέλαβε σύντομα το υπεύθυνο διακόνημα του εκκλησιαστικού της μονής. Σε μια μεγάλη πανήγυρη της Μονής Βατοπαιδίου είδε ο Όσιος έκθαμβος την ίδια την Παναγία να υπηρετεί τους εκεί μοναχούς. Την αντίκρυσε τόσο μέσα στους χώρους του ναού κατά τη διάρκεια της ακολουθίας, όσο και αργότερα στην τράπεζα. Για την μεγάλη του αρετή και την καθαρότητα του βίου του, ο ηγούμενος της Μονής τον προόρισε για ιερέα.

Χειροτονήθηκε διάκονος αρχικά και έπειτα πρεσβύτερος, πράγμα που τον ενέπνευσε σε ακόμη μεγαλύτερους πνευματικούς αγώνες. Ζηλωτής της προσωπικής του σωτηρίας, ο Άγιος Κοσμάς προσευχήθηκε ένθερμα προς την Παναγία και αξιώθηκε μιας ιδιαίτερης παρέμβασης. Άκουσε τη φωνή της Θεοτόκου να εξέρχεται από την ιερή εικόνα της και να ρωτάει τον ίδιο τον Υιό της. Ο Κύριος αποκρίθηκε ότι ο Κοσμάς πρέπει να εγκαταλείψει τη μονή και να ζήσει μέσα στη βαθιά ησυχία.

Έτσι ο Άγιος, αφού έλαβε την ευλογία του ηγουμένου της μονής, αποσύρθηκε από εκεί στην έρημο του Άθω. Έζησε στη συνέχεια όλα τα υπόλοιπα χρόνια του βίου του σε μια απομονωμένη σπηλιά μέσα στα βράχια. Εκεί εξομολογούσε με σύνεση όσους κατέφευγαν σε αυτόν και αξιώθηκε σπουδαίων χαρισμάτων από τον φιλάνθρωπο Θεό. Έλαβε το διορατικό χάρισμα, την δύναμη της θαυματουργίας και την όραση θείων οραμάτων με πνευματική γλυκύτητα. Λίγο πριν από το τέλος του ο ίδιος ο Χριστός εμφανίστηκε στον Άγιο Κοσμά μέσα στο φοβερό σπήλαιό του.

Του φανέρωσε ότι πριν από την έξοδό του προς τη Βασιλεία των Ουρανών θα δεχόταν σκληρές δαιμονικές επιθέσεις. Όπως είχε γίνει στην αρχή του ασκητικού του βίου, ο εχθρός των ανθρώπων προσπάθησε ξανά να εκτρέψει τον Άγιο. Έτσι οι τελευταίες ημέρες πριν από τον θάνατό του υπήρξαν για εκείνον μια πραγματικά οδυνηρή και σκληρή δοκιμασία. Προετοιμασμένος όμως από τους ίδιους τους λόγους του Σωτήρα, ο Άγιος υπέμεινε με γενναιότητα τις φοβερές δαιμονικές επιθέσεις.

Μετά από τρεις ολόκληρες ημέρες αλύπητων ραβδισμών από τους δαίμονες, ο Άγιος κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων του Κυρίου. Με λόγια δοξολογίας και υμνωδίας στα χείλη του παρέδωσε ειρηνικά την αγία ψυχή του στον φιλάνθρωπο Κύριο. Απεβίωσε ειρηνικά την εικοστή δευτέρα ημέρα του μηνός Σεπτεμβρίου, το έτος χίλια τριακόσια είκοσι τρία. Καθώς γινόταν η ταφή του, ένα πλήθος θηρίων και πτηνών συγκεντρώθηκε γύρω από το άγιο σπήλαιο του Αγίου. Όταν τοποθέτησαν το λείψανό του στον τάφο και άρχισαν να το σκεπάζουν με χώμα, κάθε ζώο εκστόμισε θρηνητική φωνή.

Στη συνέχεια όλα τα ζώα επέστρεψαν ήρεμα στην έρημο, αποδίδοντας έτσι τους τελευταίους τιμητικούς αποχαιρετισμούς. Σαράντα ημέρες αργότερα οι αδελφοί άνοιξαν τον τάφο, για να μεταφέρουν με τιμές τα λείψανα στη μονή, αλλά αυτά είχαν εξαφανιστεί θαυμαστά. Ταις πρεσβείαις του Αγίου Σου Οσίου Κοσμά του Ζωγραφίτου, αναχωρητού του Αγίου Όρους, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.