Σε μια εποχή φοβερή για τη ρωσική γη, όταν οι μογγολικές ορδές του Μπατού σάρωναν ασταμάτητα κάθε πόλη και κάθε χωριό, γεννήθηκε ο μακάριος πρίγκιπας Θεόδωρος. Ήταν γιος του πρίγκιπα Ροστισλάβ του Σμολένσκ και κατάγεται κατευθείαν από τη γενιά του ισαποστόλου πρίγκιπα Βλαδιμήρου. Στο άγιο βάπτισμα έλαβε το όνομά του από τον μεγαλομάρτυρα Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, τον προστάτη των ορθοδόξων πολεμιστών της Ρωσίας. Όταν ο μάρτυρας Μερκούριος ελευθέρωσε με τις πρεσβείες της Παναγίας το Σμολένσκ από τις ορδές, το παιδί βρισκόταν κρυμμένο μακριά σε ασφαλές καταφύγιο.

Λόγω της σκούρας και μελαψής του όψεως, ο λαός του έδωσε αργότερα την προσωνυμία «Μαύρος», που τον συνόδευσε σε όλη τη μετέπειτα ένδοξη πορεία του. Σύντομα όμως κοιμήθηκε ο πατέρας του Ροστισλάβ και τα δύο μεγαλύτερα αδέλφια του, ο Γκλεμπ και ο Μιχαήλ, μοίρασαν αυθαίρετα την κληρονομιά. Στον μικρό Θεόδωρο έδωσαν μόνο τη φτωχή κωμόπολη Μοζάϊσκ, μα εκείνος δεν θύμωσε ποτέ εναντίον τους και υπέμεινε την αδικία με πραότητα. Για την ανεξικακία του ο Θεός του εμπιστεύθηκε αργότερα τη διακυβέρνηση της λαμπρής πόλεως του Γιαροσλάβλ και των πλούσιων περιχώρων της.

Εκεί στο Μοζάϊσκ πέρασε τα παιδικά του χρόνια και διδάχθηκε με ζήλο τις Άγιες Γραφές, τις εκκλησιαστικές ακολουθίες και την πολεμική τέχνη. Από τη νεότητά του αγάπησε θερμά τον Χριστό και την Πανύμνητη Μητέρα Του, τίμησε ιερείς και μοναχούς και έδειξε ιδιαίτερη πρόνοια για τους πτωχούς αδελφούς του. Σε ηλικία ώριμου άνδρα ο Θεόδωρος νυμφεύθηκε τη Μαρία, θυγατέρα του πρίγκιπα Βασιλείου του Γιαροσλάβλ, και έγινε έτσι πρίγκιπας της πόλεως αυτής. Απέκτησε έναν γιο, τον Μιχαήλ, μα σύντομα έμεινε χήρος και ο μικρός κληρονόμος ανατράφηκε από τη γιαγιά του πριγκίπισσα Ξενία.

Πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του σε πολεμικές εκστρατείες και έγινε φημισμένος σε ολόκληρη τη Ρωσία για τα στρατιωτικά του κατορθώματα. Όταν οι σύμμαχες ρωσικές δυνάμεις συνέπραξαν με τους Τατάρους στην εκστρατεία της Οσετίας και στην κατάληψη της Τετιακόβ, ο Θεόδωρος διακρίθηκε ξεχωριστά. Από τα χρόνια του αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι, οι χάνηδες της Χρυσής Ορδής αναγκάστηκαν να μεταβάλουν τη στάση τους απέναντι στους Ρώσους πρίγκιπες. Άρχισαν τότε να συνάπτουν συμμαχίες, αναγνωρίζοντας στην πράξη την πνευματική και πολεμική δύναμη της Ορθοδόξου Ρωσίας.

Ο μέγας χάνης Μεγκού-Τεμίρ, που σεβόταν την Ορθοδοξία και απάλλαξε πρώτος την Εκκλησία από τους φόρους, αγάπησε τον Θεόδωρο με όλη του την καρδιά. Έμεινε τρία χρόνια στην Όρδα τιμώμενος ως αγαπημένος της αυλής και η σύζυγος του χάνη δεν ήθελε να τον αφήσει να φύγει. Όταν τελικά γύρισε στο Γιαροσλάβλ, βρήκε τη σύζυγό του κοιμημένη και την πεθερά του Ξενία να κυβερνά την πόλη μαζί με τον εγγονό της. Οι κάτοικοι αρνήθηκαν να τον δεχθούν λέγοντας ότι κύριος της πόλεως παραμένει ο νεαρός Μιχαήλ, ο νόμιμος κληρονόμος.

Έτσι ο πρίγκιπας αναγκάστηκε να ταξιδέψει ξανά στην Όρδα και να ζητήσει τη βοήθεια του χάνη. Η αυτοκράτειρα της Όρδας επιθυμούσε διακαώς να παντρέψει την κόρη της με τον ξακουστό ρωσικό πρίγκιπα, μα ο χάνης δίσταζε λόγω της θρησκείας. Όταν όμως συμφώνησε η κόρη του να ασπασθεί την Ορθοδοξία και να βαπτισθεί κατά τους κανόνες της Εκκλησίας, ο γάμος έγινε με μεγάλη λαμπρότητα. Η νεαρή πριγκίπισσα έλαβε στο άγιο βάπτισμα το όνομα Άννα και ο χάνης τίμησε πια τον Θεόδωρο σχεδόν ως ισότιμό του.

Του οικοδόμησε υπέροχο παλάτι, του έβαζε καθημερινά τον αυτοκρατορικό στέφανο στο κεφάλι και τον περιέβαλε με ασύλληπτο πλούτο. Παρά τη δόξα και την υλική αφθονία, η καρδιά του δικαίου ποτέ δεν αλαζονεύθηκε και δεν λησμόνησε την αγάπη του Χριστού. Εκεί στο μογγολικό Σαράι γεννήθηκαν οι δύο νέοι του γιοι Δαβίδ και Κωνσταντίνος, που αργότερα τιμήθηκαν επίσης ως άγιοι θαυματουργοί. Μέσω της ορθοδόξου αυτής παρουσίας στην αυλή της Όρδας, οι Τάταροι άρχισαν να αφομοιώνουν ρωσικά ήθη και τη χριστιανική ευσέβεια ολόψυχα.

Έμποροι, αρχιτέκτονες και τεχνίτες μετέφεραν τότε τον πολιτισμό προς τις στέπες του Ντον, του Βόλγα και ώς τα όρη των Ουραλίων. Από εκείνη την εποχή ξεκίνησε μια μεγάλη ιεραποστολική κίνηση της ρωσικής Εκκλησίας προς την Ανατολή και τη μακρινή Σιβηρία. Αργότερα οι ρωσικές πηγές αναφέρουν ορθοδόξους ακόμη και στο μακρινό Πεκίνο, αρκετές δεκαετίες μετά την κοίμηση του αγίου. Όταν έφτασε η είδηση πως ο γιος του Μιχαήλ κοιμήθηκε στο Γιαροσλάβλ, ο χάνης απέλυσε τον Θεόδωρο με πλούσια δώρα και ισχυρή συνοδεία στρατιωτών.

Εγκαταστάθηκε ξανά στη ρωσική γη και ασχολήθηκε με ιδιαίτερο ζήλο στην οικοδόμηση και ενίσχυση της πόλης και της επαρχίας του. Αγάπησε με ξεχωριστή στοργή τη μονή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, που έγινε το πνευματικό κέντρο και η παρηγοριά της ψυχής του. Στους πολέμους και τις διενέξεις των άλλων πριγκίπων ενεργούσε ειρηνευτικά, αποτρέποντας μαζί με τους ιεράρχες την αδελφοκτονία και τη συνεχόμενη αιματοχυσία. Όταν ένα νέο σύννεφο πολέμου ξέσπασε ανάμεσα στους ευγενείς της Ρωσίας, ο επίσκοπος Συμεών και ο επίσκοπος Ισμαήλ συμφιλίωσαν τις παρατάξεις.

Σε μεγάλη πια ηλικία ο μακάριος ηγεμόνας αρρώστησε βαριά και αντιλήφθηκε ότι η ώρα της αναχώρησής του πλησιάζει. Κάλεσε τη σύζυγο και τα παιδιά του, τους παρακάλεσε να μένουν σε ειρήνη και αγάπη και ζήτησε να τον μεταφέρουν στη μονή. Εκεί έλαβε με ανέκφραστη χαρά το αγγελικό μοναχικό σχήμα και πριν από το τέλος ζήτησε ακόμη να ντυθεί το Μέγα Σχήμα. Ενώπιον όλου του λαού του Γιαροσλάβλ ζήτησε δημόσια συγχώρεση από όσους είχε λυπήσει και συγχώρεσε όλους όσους τον είχαν αδικήσει στη ζωή.

Έπειτα έκανε το σημείο του Σταυρού και παρέδωσε γαλήνια το πνεύμα του στα άχραντα χέρια του Κυρίου. Ταις πρεσβείαις του αγίου ενδόξου ευσεβούς πρίγκιπος Θεοδώρου και των αγίων υιών αυτού Δαβίδ και Κωνσταντίνου των θαυματουργών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.