Στα δασώδη βουνά της ορεινής Άρτας, μέσα σε μια ερημική και κατάφυτη βουνοπλαγιά, ξεπροβάλλει το γυναικείο μοναστήρι της Ροβέλιστας. Είναι το κατεξοχήν μοναστικό προσκύνημα ολόκληρου του νομού, αφιερωμένο στη Γέννηση της Θεοτόκου, και αναπνέει αιώνες προσευχής. Βρίσκεται τριάντα χιλιόμετρα ανατολικά της Άρτας, φυτεμένο στη μέση ερημικής βουνοπλαγιάς, στην ευρύτερη περιοχή του Βελετζικού. Φτάνει κανείς εκεί από μια παράκαμψη του δρόμου Άρτας Καρδίτσας, λίγο πριν φτάσει στην Άνω Καλεντίνη.

Κατά πώς θέλει η παράδοση, η ίδια η Παναγία διάλεξε αυτό το ξάγναντο για να το έχει υποπόδιο της. Από εκεί κατοπτεύει τις ατέλειωτες λοφοσειρές που απλώνονται μπροστά της, ξεθυμάσματα των βουνών του Ραδοβυζίου, μέχρι το βάθος. Σκεπάζει με τη μπόλια της τα χωριά του Δήμου Ηράκλειας, τους ανθρώπους τους και το βιος τους. Η προσωνυμία της Ροβέλιστας προήλθε από το λαϊκό ρήμα ροβολάω, που σημαίνει κατηφορίζω σε απότομες πλαγιές. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, η εικόνα της Παναγίας ροβόλαγε από το σημείο που υπέδειξε ο επίσκοπος για ναό.

Κατέληγε όμως σε άλλο σημείο μακρινού δάσους, όπου τη βρήκε με θαυματουργό τρόπο ένας ταπεινός βοσκός του τόπου. Το λαμπρό φως της εικόνας έλαμπε στην ίδια θέση κάθε νύχτα, και έγινε αφορμή για την πρώτη ανακάλυψη. Ο βοσκός ήταν οδηγημένος από το φως της εικόνας, που έλαμπε στην ίδια θέση κάθε ευλογημένη νύχτα της εβδομάδας. Το θαύμα ερμηνεύτηκε αμέσως ως επιθυμία της Παναγίας να χτιστεί ναός της στο σημείο όπου μετατοπιζόταν συνεχώς η εικόνα. Έτσι ιδρύθηκε εκεί το μοναστήρι, και άρχισε η μακρά πνευματική πορεία αυτού του τόπου στα βουνά της Άρτας.

Επειδή πιστεύεται πως την εικόνα έφερε από τη μακρινή Ρωσία κάποιος μοναχός, οι ντόπιοι την ονόμαζαν και Παναγία Μοσχοβίτισσα. Δεν μας είναι γνωστός με ακρίβεια ο χρόνος ίδρυσης του αρχικού μοναστηριού στα ψηλά βουνά του Βελετζικού. Ο γνωστός εκκλησιαστικός ιστορικός Σεραφείμ Ξενόπουλος αναφέρει τον δέκατο αιώνα ως πιθανή εποχή ιδρύσεως της μονής της Ροβέλιστας. Δυστυχώς δεν έχουμε στοιχεία για τη ζωή του μοναστηριού στα παλιά χρόνια, αφού τα χειρόγραφα και τα βιβλία χάθηκαν.

Όλα καταστράφηκαν στον ταραχώδη δέκατο ένατο αιώνα, σε εποχές διωγμών, επαναστάσεων και αλλεπάλληλων καταστροφών από τους Τούρκους. Γνωρίζουμε όμως ότι στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτούργησε εκεί ιερατική σχολή για τους ιερείς της επισκοπής Ραδοβυζίων. Επίσης το μοναστήρι χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο και ορμητήριο των αγωνιστών κατά τους εθνικούς αγώνες για την ελευθερία του γένους. Οι μοναχοί στήριξαν με κάθε τρόπο τους Ραδοβυζινούς επαναστάτες, προσφέροντας τροφή, ασφάλεια και άσυλο στους κυνηγημένους πατριώτες.

Οι Τούρκοι, ενοχλημένοι σφόδρα από τη δράση του μοναστηριού, εγκατέστησαν εκεί μόνιμο απόσπασμα τριάντα Τούρκων στρατιωτών. Όμως οι Ραδοβυζινοί επαναστάτες τους κατέσφαξαν όλους το χίλια οκτακόσια πενήντα τέσσερα, σε μια αιματηρή επιχείρηση εκδίκησης. Ο τούρκικος στρατός, για να εκδικηθεί, κατέστρεψε ολοκληρωτικά το μοναστήρι μαζί με τα κτίσματα και την περιουσία του. Χάρη στην αυτοθυσία των μοναχών σώθηκαν τότε η ασημοστόλιστη και πανάρχαια εικόνα της Παναγίας, ένας μεγάλος χρυσοκέντητος επιτάφιος και πολύτιμα δισκοπότηρα.

Όλα αυτά τα ιερά κειμήλια είναι ρώσικης προέλευσης και χρονολογούνται στον δέκατο έκτο αιώνα, μαρτυρώντας τη βαθιά ρωσική σύνδεση. Το χίλια οκτακόσια πενήντα έξι ξαναχτίστηκαν τα κελιά και ο μικρός ναός, μονόκλιτη σταυρεπίστεγη βασιλική με τρούλο και χορούς. Αυτός ο ναός όμως υπέστη ρωγμές από τους σφοδρούς σεισμούς και τελικά κατεδαφίστηκε το χίλια εννιακόσια εβδομήντα έξι. Στη θέση του ανεγέρθηκε με τη φροντίδα του μακαριστού γέροντα πατρός Μητροφάνη νέος μεγάλος σταυροειδής ναός με τρούλο.

Πρόκειται για επιβλητικότατο κτίσμα, του οποίου η εξωτερική ποικιλομορφία δίνει στο σύνολο λαμπρότητα, χάρη και μοναστηριακή ομορφιά. Δένει αρμονικά με τα λοιπά κτίσματα και το τοπίο, διατηρώντας ζωντανή τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα της παλιάς μονής της Ροβέλιστας. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Ροβέλιστας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.