Στο νοτιοδυτικό άκρο της Ρόδου, χτισμένη στους πρόποδες του βραχώδους βουνού Σκιάδι, στέκεται η ξακουστή Μονή της Παναγιάς Σκιαδενής. Απέχει ενενήντα χιλιόμετρα από την πόλη της Ρόδου, και δύο διαφορετικοί δρόμοι οδηγούν εκεί τους ευλαβείς προσκυνητές. Ο ένας έρχεται από τα δυτικά, ακολουθώντας τη θαλασσινή πλαγιά, μέσα από τα χωριά της Απολακκιάς και της Κατταβιάς. Ο άλλος είναι πιο περιπετειώδης αλλά και πιο επιβλητικός, ανεβαίνοντας από τα νοτιοανατολικά μέσα από τα βουνά του Μεσαναγρού.

Για την ετυμολογία της λέξης Σκιάδι υπάρχουν πολλές διαφορετικές εκδοχές, που έχουν διασωθεί από τους ντόπιους κατοίκους της περιοχής. Σύμφωνα με μία εκδοχή, οφείλει την ονομασία της στο σκιάδιον, δηλαδή στο σκιερό δασώδες τοπίο που την περιβάλλει. Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή, η ονομασία προέρχεται από τη σκιά ενός μεγάλου σύννεφου, που στέκεται μόνιμα πάνω από την πλαγιά. Μια τρίτη εκδοχή στηρίζεται στην οπτική ομοιότητα με το πυραμιδοειδές σκιάδιο, ένα παλιό αρχαιοελληνικό σκέπασμα του κεφαλιού.

Πράγματι, αν κοιτάξει κανείς το βουνό από τη Μονόλιθο, μοιάζει ολοκάθαρα με αρχαίο σκιάδιο, με τις απαλές καμπύλες του. Έτσι η Σκιαδενή στέκεται ονομαστική προστάτιδα της νοτίας Ρόδου, σιωπηλή ηγουμένη πάνω από τα βουνά και τη θάλασσα. Ο μικρός ναός της μονής είναι βυζαντινός και όχι παλαιοχριστιανικός, όπως είχαν παλαιότερα υποθέσει κάποιοι μελετητές της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής. Γύρω από την εκκλησία διακρίνονται ωστόσο τα λείψανα μεγάλου παλαιοχριστιανικού κτίσματος, που πιθανότατα ανήκαν σε αρχαία βασιλική.

Στα μεταβυζαντινά χρόνια, γύρω στο χίλια διακόσια, σύμφωνα με σωζόμενη χρονολογία στον τοίχο του ιερού βήματος, οικοδομήθηκε ο σημερινός ναός. Χτίστηκε πάνω στα ερείπια του αρχαίου ναού, σε καθαρά βυζαντινό ρυθμό, και υπήρξε γρήγορα κέντρο προσκυνήματος. Αγιογραφήθηκε κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα, οπότε ξεκίνησε και η επέκταση του ναού προς όλες τις πλευρές. Το γεγονός μαρτυρείται από τη σωζόμενη χρονολογία χίλια επτακόσια εβδομήντα επτά πάνω στους εσωτερικούς τοίχους του ναού.

Η συνολική αγιογράφηση ολοκληρώθηκε γύρω στο χίλια οκτακόσια εξήντα ένα, επί ηγουμενίας του φωτισμένου Ιγνατίου Ζαννετίδη. Κατά τον ενδέκατο αιώνα, σε απόσταση διακοσίων ή τριακοσίων μέτρων από τη μονή, ζούσαν δύο ασκητές. Κατοικούσαν μέσα σε πυκνά δέντρα και θάμνους, σε ένα μικρό κτίριο που οι ντόπιοι ονόμαζαν Ασκηταργό, και πάλευαν ταπεινά. Για αρκετά βράδια ξεχώριζαν εκεί κοντά ένα μοναδικό φως, που τους τράβηξε τελικά την προσοχή σε εκείνη την πλαγιά.

Πήγαν λοιπόν στο σημείο, και εκεί εντόπισαν μια θαυμαστή εικόνα της Παναγίας μέσα σε ένα παλιό κτίσμα. Αυτό συνέβη σε μια περιοχή που οι κάτοικοι ονομάζουν ακόμη και σήμερα Κυρά μένει, με μεγάλη ευλάβεια. Οι ασκητές εκτίμησαν με ενορατικό πνεύμα ότι επρόκειτο για μια από τις τέσσερις εικόνες που είχε φιλοτεχνήσει ο ευαγγελιστής Λουκάς. Πήραν την εικόνα και το καντήλι με πολλή ευλάβεια και τα μετέφεραν αμέσως στο ταπεινό ασκηταργό τους. Το πρωί όμως η εικόνα είχε εξαφανιστεί, και την αναζήτησαν παντού στα γύρω βουνά με μεγάλη αγωνία.

Τη βρήκαν τέλος εκεί ακριβώς όπου είναι σήμερα κτισμένη η εκκλησία, σε εντυπωσιακό και άγνωστο τότε σημείο. Αυτό το παράξενο συμβάν επαναλήφθηκε και άλλες φορές, χωρίς οι ασκητές να μπορούν να εξηγήσουν τη μετακίνηση. Τότε κατάλαβαν με βεβαιότητα ότι η Παναγία ήθελε η ίδια να μείνει εκεί, στην κορυφή του βουνού. Έκτισαν λοιπόν σε αυτή τη θέση ένα μικρό ναό, που έγινε η ρίζα της μετέπειτα μεγάλης μονής. Πριν από αρκετά χρόνια ήταν επίσης χτισμένος ένας πανύψηλος τοίχος γύρω από τη μονή για προστασία από τους πειρατές.

Σήμερα ο τοίχος έχει γκρεμιστεί και σώζεται μόνο ένα κομμάτι του, που χρησιμεύει σαν είσοδος στο μοναστήρι. Η παλαιότερη εικόνα του μοναστηριού είναι αυτή που βρίσκεται πάνω στην αγία τράπεζα, κατασκευασμένη με σπάνια τεχνική από μαστίχι. Πρόκειται για μοναδικό έργο τέχνης, που έχει επενδυθεί έντεχνα με λεπτοσκαλισμένο και πολύτιμο ασήμι, δωρισμένο από ευλαβείς πιστούς. Η εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται αριστερά της εισόδου του ιερού βήματος είναι σκεπασμένη με ένα ακριβό χιτωνοϊμάτιο.

Φέρει πολλές γραφές πάνω από τον δεξί ώμο της Παναγίας, που χρονολογούν την επένδυση στο χίλια οκτακόσια ογδόντα έξι. Στις επιγραφές διαβάζουμε ότι ο χιτώνας αργυρώθηκε και επιχρυσώθηκε με τη φιλόπονη δαπάνη του αρχιμανδρίτη Ιγνατίου. Πάνω από το φωτοστέφανο του μικρού Χριστού αναφέρεται η αρχιερατεία του σεβασμιότατου αγίου Ρόδου Γερμανού, το ίδιο εκείνο έτος. Το πρόσωπο της Παναγίας έχει ζωντανά, εκφραστικά και γλυκά μάτια, παρά τη σκοτεινιά που άφησε ο χρόνος.

Γύρω από την Παναγία και τον μικρό Χριστό υπάρχουν σκαλισμένα περίτεχνα άγγελοι, λουλούδια, φρούτα και άφθονες περικοκλάδες. Η διακόσμηση συμπληρώνεται με ευλαβικά φύλλα ροδιάς, σύμβολο γονιμότητας και ζωής, καθώς και αστέρια παρθενίας και καλοσύνης. Στη μονή υπάρχει επίσης σπάνιο ευαγγέλιο του χίλια επτακόσια ογδόντα ένα, αληθινό έργο τέχνης και επίτευγμα της τυπογραφίας. Σώζονται ακόμη το μηναίο του χίλια οκτακόσια εξήντα δύο και άλλα πολύτιμα παλαιά εκκλησιαστικά βιβλία της μονής.

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Σκιαδενής λιτανεύεται ακόμη και σήμερα από χωριό σε χωριό της Ρόδου, κατά την περίοδο της Σαρακοστής. Οι κάτοικοι τις περισσότερες φορές την μεταφέρουν πεζοί, σαν αληθινό προσκύνημα ευλάβειας μέσα στη φύση και στη χάρη. Την ημέρα της εορτής της, στις οκτώ Σεπτεμβρίου, που τιμάται το Γενέσιον της Θεοτόκου, πλήθος πιστών συρρέει εδώ. Έρχονται οι πιστοί από όλο το νησί της Ρόδου και από το γειτονικό νησί της Χάλκης, για να την προσκυνήσουν.

Κατά την Τουρκοκρατία, ο ηγούμενος Ιγνάτιος Ζαννετίδης μετέτρεψε τη Μονή σε ίδρυμα κυνηγημένων και απελπισμένων γυναικών του τόπου. Λειτουργούσε ουσιαστικά ως δεύτερη Μητρόπολη και έβγαζε άδειες γάμου και βαπτίσεων, εξυπηρετώντας έτσι ολόκληρη τη νότια Ρόδο. Ένα γνωστό θαύμα ανάγεται στα μαύρα χρόνια των πειρατών, όταν πειρατικό πλοίο έριξε άγκυρα κοντά στο βουνό Σκιάδι. Οι πειρατές ανέβηκαν στο μοναστήρι, λεηλάτησαν και άρπαξαν το εικόνισμα της Μεγαλόχαρης, αλλά το πλοίο τους μαρμάρωσε στη θάλασσα.

Οι πιστοί απέδωσαν το γεγονός σε θαύμα της Σκιαδενής, και ένα μικρό βραχώδες νησί ονομάζεται από τότε πετροκάραβο. Σε άλλη παράδοση, ένας Τούρκος αγάς που κάρφωσε την εικόνα είδε αίμα να τρέχει και το χέρι του να κουλλιάζει. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Σκιαδενής, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.