Στους πρώτους σκληρούς αιώνες της Εκκλησίας του Χριστού αναδείχθηκαν λαμπροί στρατιώτες, ομολογητές της αλήθειας και πιστοί δοξολόγοι του Θεού. Ένας από αυτούς ήταν ο Άγιος Ρωμύλος, που υπηρετούσε ως πραιπόσιτος, υψηλόβαθμος αξιωματούχος στην αυτοκρατορική αυλή του διώκτη Τραϊανού. Έζησε στα χρόνια της σκληρής βασιλείας εκείνου του αυτοκράτορα, στα τέλη του πρώτου χριστιανικού αιώνα και στις αρχές του δεύτερου. Ο Τραϊανός εκστράτευε τότε στις ανατολικές χώρες της ρωμαϊκής επικράτειας για να υποτάξει Ίβηρες, Σαρμάτες, Άραβες και άλλους λαούς.

Διέταξε γενική επιθεώρηση του στρατού του και ανακάλυψε στις τάξεις των στρατευμάτων του έντεκα χιλιάδες κρυμμένους χριστιανούς στρατιώτες. Στην αρχή ο Ρωμύλος είχε σταλεί από τον αυτοκράτορα για να εξαναγκάσει εκείνους τους πιστούς στρατιώτες να θυσιάσουν στα είδωλα. Όταν εκείνοι αρνήθηκαν να υποκύψουν, ο Τραϊανός διέταξε ντροπιαστικά την εξορία των έντεκα χιλιάδων χριστιανών στρατιωτών στην Αρμενία. Εκεί όλοι εκείνοι θανατώθηκαν με διάφορες σκληρές μεθόδους στις περιοχές της Μελιτινής και του βουνού Αραράτ.

Εννέα χιλιάδες από αυτούς σταυρώθηκαν δίπλα στην έρημο του Αραράτ, ενώ οι υπόλοιποι τελειώθηκαν με ποικίλους ατιμωτικούς θανάτους. Τότε ο γενναίος Ρωμύλος ξαφνικά μεταμελήθηκε και άλλαξε τελείως, βλέποντας τη γενναιότητα και την πίστη εκείνων των μαρτύρων. Παρουσιάστηκε με θάρρος ενώπιον του αυτοκράτορα και ήλεγξε τη σκληρότητα, την ασέβεια και τη μανία εκείνου του διώκτη. Ο Τραϊανός τότε εξανέστη και διέταξε σκληρά βασανιστήρια εναντίον του πιστού του υπηρέτη που πριν τον υπακούει.

Στο τέλος, αφού δεν μπόρεσε να τον κάμψει, διέταξε τον αποκεφαλισμό του στεφανώνοντάς τον με τη νίκη. Δύο αιώνες περίπου αργότερα, στα τραγικά χρόνια του διώκτη Διοκλητιανού, αναδείχθηκε άλλος μέγας μάρτυρας από τη ρωμαϊκή Μελιτινή. Ο Άγιος Ευδόξιος ήταν κόμης στο αυτοκρατορικό στρατιωτικό αξίωμα, με μεγάλη επιφάνεια, πλούτη και τιμές μέσα στις τάξεις του στρατού. Όταν εκδόθηκε το ασεβές διάταγμα του αυτοκράτορα, ο Ευδόξιος αποσύρθηκε από το αξίωμά του και κρύφτηκε με την οικογένειά του.

Η σύζυγός του ονόματι Βασίλισσα και οι φίλοι του Ζήνων και Μακάριος, οικονόμος του οίκου, στάθηκαν πιστά στο πλευρό του. Όταν οι στρατιώτες έφθασαν τελικά για να τον συλλάβουν, εκείνος δεν φανέρωσε αμέσως την ταυτότητά του, αλλά τους περιποιήθηκε. Μετά την προσευχή και τη βεβαίωση από τον Θεό, αποκάλυψε τον εαυτό του και τους ζήτησε να τον οδηγήσουν. Παρουσιάστηκε με θαυμαστή σταθερότητα στον ηγεμόνα και αρνήθηκε με γενναία παρρησία να θυσιάσει στα ψεύτικα είδωλα.

Έβγαλε τη στρατιωτική ζώνη του και πέταξε την έμβλημα της εξουσίας του στο πρόσωπο του ασεβούς ηγεμόνα. Στη συγκλονιστική εκείνη στιγμή, χίλιοι εκατόν τέσσερις κρυμμένοι χριστιανοί στρατιώτες έκαναν το ίδιο μπροστά σε όλο τον λαό. Όλοι ήταν πρόθυμοι να χάσουν τα σώματά τους για το όνομα του Σωτήρα και αληθινού Θεού Ιησού Χριστού. Ο εμβρόντητος ηγεμόνας ζήτησε εσπευσμένα οδηγίες, και ο Διοκλητιανός διέταξε μόνο οι αρχηγοί τους να υποστούν σκληρά βασανιστήρια.

Μετά από πολυώρα και σκληρά βασανιστήρια, ο Άγιος Ευδόξιος οδηγήθηκε από τους δημίους προς τον τόπο της εκτελέσεως. Η σύζυγός του Βασίλισσα και ο πιστός φίλος του Ζήνων ακολουθούσαν με δάκρυα, σπαραγμό και βαθιά καρδιακή θλίψη. Ο γενναίος μάρτυρας τους παρηγόρησε, ζητώντας τους να μην κλάψουν, αλλά να ευφραίνονται για τον στέφανο του. Παρήγγειλε στη σύζυγό του να θάψει το σώμα του σε τόπο ονομαζόμενο Αμώμων, κοντά στη Μελιτινή. Στον φίλο του Ζήνωνα προφήτευσε ότι μαζί θα μπουν την ίδια στιγμή στη βασιλεία των ουρανών.

Συγκινημένος εκείνος από τα προφητικά λόγια ομολόγησε με δυνατή φωνή τον Χριστό και ζήτησε τον ίδιο θάνατο. Συνελήφθη αμέσως και καταδικάστηκε σε αποκεφαλισμό, και έτσι έλαβε μαζί με τον Ευδόξιο τον στέφανο της νίκης. Έπειτα από επτά ολόκληρες ημέρες ο Ευδόξιος παρουσιάστηκε σε όνειρο στη Βασίλισσα και της παρήγγειλε σπουδαία πράγματα. Της ζήτησε να ενημερώσει τον φίλο και οικονόμο τους Μακάριο πως ήρθε η ώρα να ομολογήσει και αυτός. Ο Μακάριος υπάκουσε αμέσως, παρουσιάστηκε στον ηγεμόνα, ομολόγησε με παρρησία την πίστη του και αποκεφαλίστηκε δια ξίφους.

Μαζί με αυτούς τους τέσσερις λαμπρούς μάρτυρες αποκεφαλίστηκαν και χίλιοι εκατόν τέσσερις γενναίοι στρατιώτες ομολογητές της πίστης. Παραδόθηκαν όλοι μαζί στον Σωτήρα Χριστό, στεφανωμένοι ως καλοί και πιστοί στρατιώτες της μακάριας Βασιλείας του ουρανού. Ταις πρεσβείαις των αγίων σου μαρτύρων Ευδοξίου, Ρωμύλου, Ζήνωνος, Μακαρίου και των σύν αυτοίς, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.