Στη Βασιλίδα των πόλεων του έκτου αιώνα φύτρωσε μια αγιοσύνη που έμελλε να συγκλονίσει την αυτοκρατορία με τη σιωπή. Ο Άγιος Ιωάννης γεννήθηκε στην Πόλη επί των βασιλέων Ιουστίνου, Τιβερίου και Μαυρικίου, και εργάστηκε αρχικά ως χρυσοχόος. Ήταν τεχνίτης χαράκτης χρυσών αντικειμένων, και όλοι περίμεναν ότι θα συνέχιζε αυτό το βιοποριστικό επάγγελμα μέχρι τα γεράματά του. Από την παιδική του ηλικία όμως διακρίθηκε για τη σπάνια εγκράτεια και τον φυσικό έρωτά του προς τη νηστεία.

Αυτό του χάρισε αργότερα την περιφανή προσωνυμία του Νηστευτή, που τον συνόδευσε σε όλη του τη ζωή. Η καρδιά του ήταν εξολοκλήρου δοσμένη στα θεία, και κάθε μέρα διάβαζε με δίψα την Αγία Γραφή και άλλα θρησκευτικά βιβλία. Είχε φιλοξενήσει στο σπίτι του έναν παλαιστίνιο μοναχό ονόματι Ευσέβιο, και ζούσε μαζί του με αγαπητικό σύνδεσμο. Κάποτε, καθώς οι δύο τους περπατούσαν μαζί, ο γέροντας μοναχός βρισκόταν στη δεξιά πλευρά του Ιωάννη. Ακούσθηκε ξαφνικά αόρατη φωνή που έλεγε στον Ευσέβιο να μη βαδίζει στα δεξιά του μεγάλου Ιωάννη.

Η φωνή ήταν θεϊκό προμήνυμα της μεγάλης αρχιερατικής διακονίας που επρόκειτο σύντομα να αναλάβει ο νεαρός χαράκτης. Όταν ο Ιωάννης στεκόταν προσευχόμενος στον ναό του αγίου Λαυρεντίου, αξιώθηκε ένα ακόμη συγκλονιστικό όραμα από τον Θεό. Είδε μέσα στο ιερό βήμα πλήθος αγίων ντυμένων με λευκές και αστραφτερές στολές, που έψαλλαν εξαίσιους ύμνους. Έπειτα βγήκε από το βήμα κάποιος που κρατούσε ένα μικρό σκεύος, και μοίραζε άφθονη ελεημοσύνη στους πεινασμένους φτωχούς.

Όσο και να μοίραζε από εκείνο το σκεύος, αυτό παρέμενε γεμάτο και ποτέ δεν άδειαζε στα χέρια του. Όταν τα ακούσματα της αρετής του έφτασαν στον Πατριάρχη Ιωάννη τον Γ' τον Σχολαστικό, εκείνος εκτίμησε τα προτερήματα του νέου και τον χειροτόνησε διάκονο. Από τη νέα του θέση ο Ιωάννης ανέπτυξε ιδιαίτερα την ελεημοσύνη και την κοινωνική διακονία, βοηθώντας πλήθος φτωχών και άλλων απόρων της Βασιλεύουσας. Μιμούμενος τον ελεήμονα Χριστό, μοίραζε χωρίς λογαριασμό και χωρίς διακρίσεις, σε άξιους και αναξίους, σε χριστιανούς και ξένους ταξιδιώτες.

Αργότερα έγινε πρεσβύτερος, και μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Ευτυχίου τον Απρίλιο του πεντακόσιου ογδοηκοστού δεύτερου έτους, εκλέχθηκε διάδοχός του. Η εκλογή έγινε με κοινή υπόδειξη αρχόντων και λαού, επί της βασιλείας του Μαυρικίου, ως Ιωάννης ο Τέταρτος. Ο ίδιος δεν δεχόταν αρχικά τον θρόνο, αλλά τρομοκρατήθηκε από φοβερό ουράνιο όραμα και τελικά συγκατατέθηκε στη θεία κλήση. Είδε από τη μία πλευρά τη θάλασσα να σηκώνεται έως τους ουρανούς και φοβερή φλεγόμενη κάμινο, και από την άλλη πλήθος αγγέλων που τον απειλούσαν με τιμωρία.

Ως πατριάρχης διατήρησε αλώβητη την ασκητική του ζωή και τη σκληρότητα της μοναστικής του παράδοσης μέχρι τέλους. Λέγεται μάλιστα πως κάποτε παρέμεινε έξι ολόκληρους μήνες χωρίς να πιει σταγόνα νερό από την αυστηρότατη εγκράτειά του. Τρεφόταν μόνο με μικρές ποσότητες λαχανικών και λίγο πεπόνι, σταφύλι ή σύκα, χωρίς ποτέ να χορτάσει. Δεν ξάπλωνε ποτέ για να κοιμηθεί, αλλά καθόταν συνεσταλμένος σε στάση καθήμενη, με σκοινί δεμένο στο κερί και κάδο νερού δίπλα του για να ξυπνά μόλις έπεφτε το κερί.

Η αγάπη του για τους φτωχούς και τους ενδεείς ήταν τόσο μεγάλη, που ξόδεψε όλα τα ταμειακά του αποθέματα και ζήτησε δάνειο από τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Όταν εκοιμήθη στις δύο Σεπτεμβρίου του πεντακόσιου ενενηκοστού πέμπτου έτους, ο βασιλεύς διέταξε την εξόφληση του χρέους που είχε αναλάβει ο άγιος για χάρη της φιλανθρωπίας. Όμως ο πατριάρχης δεν είχε τίποτε άλλο στο κελί του, παρά μόνο μια παλιά μάλλινη πελερίνα, μια κουτάλα ξύλινη και ένα λεπτό σκέπασμα.

Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του ο άγιος επιτέλεσε πλήθος θαυμάτων με τη χάρη του Θεού. Θεράπευσε εκ γενετής τυφλό μέσω της Θείας Κοινωνίας, κατευνάζοντας με την προσευχή του φοβερές θαλάσσιες τρικυμίες και αποτρέποντας πλημμύρες. Έδιωξε με δάκρυα και νηστεία βαρβάρους που σκόπευαν να επιτεθούν στη Βασιλεύουσα, ενώ θεράπευσε στείρες γυναίκες και ελευθέρωσε δαιμονισμένους. Σύνοδος Πατριαρχών που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το πεντακόσιο ογδοηκοστό έβδομο έτος του απένειμε τιμητικά τον τίτλο του Οικουμενικού Πατριάρχη.

Επιπλέον θέσπισε σοφό κανονικό σχετικά με τις εκκλησιαστικές ποινές, το οποίο διασώθηκε μέχρι σήμερα μέσα στο ιερό Πηδάλιο της Εκκλησίας. Το τίμιο λείψανό του τάφηκε εντός του βήματος του ναού των Αγίων Αποστόλων, τιμημένο από κλήρο και λαό. Ταις πρεσβείαις του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Νηστευτού, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.