Στα άγρια σπήλαια της νότιας Κρήτης, εκεί όπου η θάλασσα συναντά τον απόκρημνο βράχο, έζησε μια ασκητική μορφή που έγινε αληθινός φωστήρας της ερήμου. Ο Όσιος Κοσμάς γεννήθηκε στο δεύτερο μισό του έκτου αιώνα στη μεγαλόνησο Κρήτη, σε περιοχή που δεν μας έχει διασωθεί με ακρίβεια από τους συναξαριστές. Από τα νεανικά του χρόνια έλαβε ικανοποιητική παιδεία, αρκετή για να μπορέσει αργότερα να ασχοληθεί με τα φλέγοντα δογματικά ζητήματα της εποχής του.

Η εκπαίδευση αυτή του έδωσε τα όπλα να αντιταχθεί δυναμικά στην αίρεση των μονοθελητών, που τάραζε τότε ολόκληρη την Εκκλησία. Στην αρχή της ασκητικής του πορείας πρέπει να μόνασε σε κάποιο κοινόβιο, ζώντας με αδελφούς που μοιράζονταν τον ίδιο φλογερό πόθο για τον Χριστό. Η σθεναρή αντίδρασή του στον μονοθελητισμό έλαβε χώρα πιθανότατα κατά την περίοδο εκείνη της κοινοβιακής του ζωής. Οι πιέσεις των μονοθελητών επισκόπων και οι σκληρές αντιδράσεις τους τον ώθησαν τελικά να εγκαταλείψει τη μονή του και να καταφύγει στην απόμακρη έρημο.

Εκεί, μακριά από τους θορύβους του κόσμου και από τις δογματικές διαμάχες της εποχής, ο Όσιος βρήκε το γόνιμο έδαφος για την αληθινή του κλήση και αποστολή. Τα σπήλαια της νοτίου Κρήτης αναδείχθηκαν για τον Άγιο Κοσμά σε στίβο μεγάλων ασκητικών παλαισμάτων και ολονύκτιων προσευχών. Εκεί, μόνος ενώπιον του μόνου Θεού, άρχισε μια πνευματική ανάβαση κόντρα στις δαιμονικές δυνάμεις, που τον πολέμησαν σκληρά και αδυσώπητα. Με υπεράνθρωπη νηστεία και αδιάκοπη άσκηση κατάφερε να διαφύγει τις πανούργες παγίδες του πονηρού και να στολιστεί με κάθε λογής αρετές.

Ο Όσιος έζησε αθόρυβα και αφανώς, όχι γιατί δεν έπραξε κάτι αξιομνημόνευτο, αλλά γιατί η ζωή των αγίων είναι κατά βάθος μυστική και απόκρυφη. Είναι μια καθημερινή προσωπική συνομιλία με τον ίδιο τον Θεό, άγνωστη και ανείπωτη στους ανθρώπους που στέκονται έξω από αυτήν. Οι μάχες του στην έρημο με τα ωμά στοιχεία της φύσης, με τον ίδιο τον εαυτό του και με τους δαίμονες, τον κατέστησαν πραγματικά άσαρκο και άυλο. Ανυπόδητος και γυμνός, καλυμμένος μόνο με τις τρίχες του ίδιου του σώματός του, έμοιαζε με δέντρο φορτωμένο πνευματικούς καρπούς.

Με αυτόν τον τρόπο έπεσε και εκοιμήθη εν Κυρίω την ένατη Σεπτεμβρίου του εξακοσίου πεντηκοστού όγδοου έτους, παραδίδοντας το πνεύμα του στον Δημιουργό. Το σώμα του Οσίου παρέμεινε μέσα στο σπήλαιό του για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, χωρίς κανείς να γνωρίζει την ύπαρξή του. Αργότερα το ανακάλυψαν ευλαβείς πιστοί, οι οποίοι άρχισαν να το τιμούν και να προσέρχονται για να το προσκυνήσουν με δέος. Επειδή όμως η περιοχή ήταν δύσβατη και απομονωμένη, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούσαν να την προσεγγίσουν για να ευλαβηθούν τον Όσιο.

Έτσι αποφάσισαν να μεταφέρουν το σκήνωμα από το σπήλαιο και να το τοποθετήσουν σε έναν μεγάλο ναό, πιθανότατα στη Γόρτυνα. Μια μεγάλη ανομβρία έπληξε τότε την περιοχή με σφοδρότητα, σαν προειδοποιητικό θεϊκό σημάδι προς τους κατοίκους. Για αρκετό καιρό δεν έβρεξε ούτε σταγόνα, και όλα τα καρποφόρα δέντρα και τα σιτηρά καταστράφηκαν από τον δυνατό ήλιο. Οι άνθρωποι σαστισμένοι κατέφυγαν στον Θεό και παρακαλούσαν με θερμά δάκρυα να στείλει βροχή στη γη τους.

Τότε ο Άγιος εμφανίστηκε σε κάποιον και ζήτησε αυστηρά να βγάλουν από το σκήνωμά του όλα τα πολύτιμα κοσμήματα και να το επιστρέψουν στο σπήλαιο. Οι φοβισμένοι κάτοικοι παρέλαβαν με ευλάβεια το ιερό λείψανο και το επέστρεψαν εκεί όπου ανήκε από την αρχή. Χώρισαν ένα μικρό κομμάτι στο βάθος του σπηλαίου, τοποθέτησαν εκεί το σκήνωμα και το έκτισαν εξωτερικά με προσοχή. Από εκείνη τη στιγμή άνοιξε ο ουρανός και έβρεξε τόσο, που το νερό έμεινε για μέρες λιμνασμένο πάνω στην καμένη γη.

Πέρασαν τετρακόσια χρόνια και οι άνθρωποι ξέχασαν τον Όσιο, μόνον οι ασκητές της περιοχής πήγαιναν να προσκυνήσουν. Το έτος χίλια πενήντα οκτώ, βενετοί έμποροι παραβίασαν την κρύπτη και έκλεψαν το λείψανο, που παρέμενε άφθαρτο και ευωδιάζον. Το μετέφεραν στη Βενετία και το κατέθεσαν στη Μονή του Αγίου Γεωργίου του Μείζονος, στο παρεκκλήσι του Αγίου Βενεδίκτου. Ταις πρεσβείαις του οσίου πατρός ημών Κοσμά, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.