Στο μικρό χωριό των Υστερνίων της Τήνου, μια θαυμαστή ιστορία ευσέβειας θεμελιώνει το γυναικείο μοναστήρι της Παναγίας της Καταπολιανής. Η μονή οικοδομήθηκε αρχικά το χίλια επτακόσια οκτώ από την εξωμερίτισσα μοναχή Θεοδούλη, που ήταν κόρη του ευσεβούς Φραγκίσκου Κουκουλά. Στην προσπάθεια αυτή τη συντρόφευσαν και άλλες ευλαβείς μοναχές με βαθιά αγάπη για την Θεοτόκο και ζήλο για κοινοβιακή ζωή. Ήταν η Θεοδοσία κόρη του Φραγκίσκου Γιαννακάκη, η Μακαρία κόρη του Γιάννη Κολάρου, η Μαγδαληνή κόρη του Γιώργη Δαρβή και η Θεονύφη κόρη του Νικόλα Γκίζη.

Οι συγκεκριμένες μοναχές κατέθεσαν αίτηση τη δεύτερη Μαΐου του χίλια επτακόσια οκτώ στον Βενετό προβλεπτή Φραγκίσκο Μπερεγκάν, για να αποκτήσουν την κρατική άδεια ίδρυσης της μονής. Έλαβαν την έγκριση λίγες μόνο μέρες αργότερα, στις δώδεκα Μαΐου του ίδιου έτους, με μεγάλη χαρά της αδελφότητας. Τον Φεβρουάριο του χίλια επτακόσια εννιά ο επίσκοπος Τήνου Πέτρος Μάρτυρας Ιουστινιάνης έδωσε την άδεια για εποικισμό της μονής από άλλες μοναχές. Όρισε ότι έπρεπε να ζουν εκεί σύμφωνα με τους κανονισμούς που ακολουθούσε η γυναικεία μονή της Βάνης στο ίδιο νησί.

Ονόμασε ηγουμένη τη Θεοδούλη και της παραχώρησε το δικαίωμα να διοικεί τη μονή με τη δική της κρίση και ευθύνη. Οι μοναχές είχαν αποκτήσει την ιδιοκτησία των ακινήτων και είχαν επαρκή μέσα για την αξιοπρεπή διαβίωσή τους εκεί. Μετά τον θάνατο των πρώτων μοναχών η μονή έμεινε έρημη και εγκαταλειμμένη για αρκετά χρόνια, χωρίς αδελφότητα και τακτική ακολουθία. Έτσι τη βρήκε η μοναχή Μελανθία, μια γυναίκα με ευγενή καταγωγή και θερμή πίστη στη Θεοτόκο.

Η Μελανθία καταγόταν από εύπορη οικογένεια της Κρήτης και αποφάσισε νωρίς να αφήσει τον τόπο της και να μονάσει στα νησιά των Κυκλάδων. Έγινε αρχικά μοναχή στην Πάρο, στο ξακουστό Μοναστήρι της Εκατονταπυλιανής, όπου διδάχθηκε με ζήλο τον ασκητικό βίο. Αργότερα αποφάσισε να συνεχίσει τη μοναστική της ζωή στη μονή Κεχροβουνίου της Τήνου, για να ζήσει σε μεγαλύτερη ησυχία. Μέσα της υπήρχε πάντα η θέληση να χτίσει εκείνη μονή αφιερωμένη στην Παναγία της θερμής αγάπης της.

Όταν αντίκρισε το ερειπωμένο ξωκλήσι των Εισοδίων της Θεοτόκου, κοντά στα Υστέρνια, κατάλαβε αμέσως ότι είχε βρει την ιδανική τοποθεσία. Κατέθεσε όλη την προσωπική της περιουσία και ξεκίνησε το έργο της ανακαίνισης με τόλμη και θάρρος. Πραγματοποίησε εράνους στην Κωνσταντινούπολη και κατάφερε να συγκεντρώσει τους αναγκαίους πόρους για την αποπεράτωση του ναού. Με τις προσπάθειές της κατάφερε να ξαναχτίσει το μοναστήρι από τα θεμέλια περί το χίλια επτακόσια ογδόντα τρία.

Το όνομα της μονής προέρχεται από την Παναγία την Εκατονταπυλιανή της Πάρου, όπου η Μελανθία ξεκίνησε τη μοναστική της ζωή. Η Μελανθία αγωνίστηκε ακόμα με ιδιαίτερο ζήλο να εξασφαλίσει την πατριαρχική αναγνώριση της μονής ως σταυροπηγιακής. Έλαβε αυτό το προνόμιο από τον οικουμενικό πατριάρχη Γαβριήλ τον Τέταρτο, που πατριάρχευσε από το χίλια επτακόσια ογδόντα έως το χίλια επτακόσια ογδόντα πέντε. Αργότερα η σταυροπηγιακή αναγνώριση ανανεώθηκε από τον πατριάρχη Γρηγόριο τον Πέμπτο, τον Νοέμβριο του χίλια οκτακόσια έξι.

Η μονή λειτούργησε πάντα με λιγοστές μοναχές και χωρίς ποτέ να αποκτήσει μεγάλη και πολυάριθμη αδελφότητα. Η κάθε ηγουμένη κληρονομούσε στη διάδοχό της την ιδιοκτησία της μονής, σύμφωνα με ένα έθιμο εσωτερικής διαδοχής. Παρά το γεγονός ότι η Μελανθία είχε κληροδοτήσει τη μονή ως μετόχι στη μονή Σινά, η εσωτερική διαδοχή συνεχίστηκε, όπως προκύπτει από κατοπινές μαρτυρίες. Τελικά, το χίλια εννιακόσια είκοσι πέντε, οι δύο μοναχές Κασσιανή Ρενιέρη και Θεοφανώ Ρενιέρη δώρισαν τη μονή στον ενοριακό ναό της Αγίας Παρασκευής Υστερνίων Τήνου.

Σήμερα το μοναστήρι δεν λειτουργεί ως αδελφότητα, διασώζει όμως με τιμή τη μνήμη των ευσεβών κτητόρων του. Η ιστορία του παραμένει ζωντανή στους κατοίκους του νησιού, που τιμούν την Παναγία την Καταπολιανή με ιδιαίτερη ευλάβεια. Ταις πρεσβείαις της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου της Καταπολιανής της εν Τήνω, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.