Στη νότια Κρήτη, ανάμεσα στα φαράγγια και τα φιλόξενα όρη της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, η ασκητική παράδοση ακόμη ανθίζει με δύναμη και θαύματα. Εκεί ασκήτευσε ο Όσιος Νικόλαος ο Κουρταλιώτης κατά τα μέσα ή το δεύτερο μισό του δέκατου έβδομου αιώνα στη Μεσσαρά και την επαρχία Ρεθύμνου. Ήταν ένας ταπεινός μοναχός προικισμένος με εξαιρετικό θαυματουργικό χάρισμα από τον φιλάνθρωπο Θεό, που εργάστηκε αδιάκοπα στην κεντρική και νότια Κρήτη. Η ευλογημένη κοίμησή του τοποθετείται γύρω στο χίλια εξακόσια εβδομήντα, σε ηλικία προχωρημένη και πνευματικά ώριμη μετά από δεκαετίες ασκήσεως.

Πληροφορίες για τη ζωή του διασώζονται μόνο στην προφορική παράδοση του νησιού και ιδιαίτερα στην επαρχία Αγίου Βασιλείου του νομού Ρεθύμνης. Εκεί βρίσκεται το λεγόμενο Κουρταλιώτικο Φαράγγι, από το οποίο περνά ο ομώνυμος ποταμός Κουρταλιώτης και εκβάλλει στο Λιβυκό Πέλαγος. Στο μέσον του φαραγγιού και κοντά στον πυθμένα του βρίσκεται ο μικρός ναΐσκος του οσίου, στον οποίο οι προσκυνητές κατεβαίνουν από σκάλα με μεγάλο αριθμό πέτρινων σκαλοπατιών.

Εκεί κοντά, κατά την τοπική παράδοση, βρίσκεται και ο άγνωστος τάφος του οσίου, ο οποίος δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί επίσημα. Η περιοχή του φαραγγιού αποπνέει βαθιά κατάνυξη και τραβά πλήθος ευλαβών πιστών από όλα τα μέρη της Κρήτης κάθε χρόνο. Πολλοί καταφεύγουν εκεί ζητώντας πνευματική παρηγοριά και ίαση από τις ασθένειες του σώματος και της ψυχής. Το λαϊκό προφορικό συναξάρι του οσίου διασώζει ότι από παιδί εμφάνισε τα πρώτα σημάδια της αγιότητάς του στο πατρικό σπίτι.

Αυτά φάνηκαν κυρίως κατά την άσκηση του χαρίσματος της ελεημοσύνης, όταν έδινε σε πτωχούς τα αποθέματα τροφίμων του σπιτιού. Αναφέρονται κουκιά και λάδι που τα μοίραζε γενναιόδωρα, και όμως, παρά τις ανησυχίες του πατέρα του, τα πιθάρια βρίσκονταν πάντα γεμάτα. Γι' αυτό έλαβε ευλογία από τον πατέρα του να ακολουθήσει ελεύθερα, αν ήθελε, τον ασκητικό βίο. Έφυγε σε παιδική ή εφηβική ηλικία στα όρη, στα δάση και στα φαράγγια της Κρήτης και ζώντας ασκητικά έφθασε σε μεγάλο ύψος αγιότητας.

Μέρος της ζωής του το έζησε στην πεδιάδα της Μεσσαράς, στον νομό Ηρακλείου, όπου καρποφόρησε πνευματικά για χρόνια. Λίγο πριν κοιμηθεί επέστρεψε στην επαρχία Αγίου Βασιλείου, όπου βρισκόταν και η γενέτειρά του, πιθανόν το χωριό Ασώματος του σημερινού δήμου Φοίνικα. Ερχόμενος έφερε μαζί του κάποιον Μεσσαρίτη, ο οποίος, σύμφωνα με μία εκδοχή του βίου, τον είχε πληγώσει θανάσιμα από λάθος κυνηγώντας με το τόξο του. Σύμφωνα με την επιθυμία του αγίου, ο Μεσσαρίτης τον είχε μεταφέρει εκεί παρά τη βαριά πληγή του.

Η αγάπη του οσίου σκέπαζε ακόμη και τον άθελα δολοφόνο του με τη συγχωρητικότητα του Χριστού. Κοντά στο σημείο όπου βρίσκεται ο ναΐσκος, ο Μεσσαρίτης δίψασε και ο άγιος, εκτείνοντας το χέρι, εποίησε «σημεῖον μέγα ἀπὸ Θεοῦ». Πέντε άφθονες πηγές νερού ξεπήδησαν από το τοίχωμα του φαραγγιού, ακολουθώντας τη σειρά και την αναλογία των δακτύλων του χεριού του οσίου. Από εκείνη τη μέρα οι πέντε αυτές πηγές αναβλύζουν αδιάκοπα μέχρι σήμερα και ξεδιψούν τους κουρασμένους προσκυνητές.

Η παράδοση επίσης διασώζει ότι κτίτορας του ναΐσκου είναι κάποιος Οθωμανός, ο οποίος έζησε την εποχή της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη. Αυτός λοιδορούσε στην αρχή τη μνήμη του οσίου, τιμωρήθηκε παιδαγωγικά από τον Νικόλαο και τελικά αποκαταστάθηκε δια μεγάλου θαύματος. Σήμερα ο ναός αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά και αγαπητά προσκυνήματα της ευρύτερης περιοχής του Ρεθύμνου. Υπάγεται στην ενορία του Ασωμάτου και προσελκύει συνεχώς ευλαβείς προσκυνητές που ζητούν τη χάρη και τη μεσιτεία του οσίου.

Αν και ο άγιος δεν είναι αναγνωρισμένος με επίσημη απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, περιλαμβάνεται στο Κρητικό Αγιολόγιο με τιμή. Η μνήμη του τιμάται με εξαιρετική λαμπρότητα την πρώτη ημέρα του Σεπτεμβρίου από τους ευσεβείς πιστούς της Κρήτης. Ακολουθία του οσίου εκδόθηκε στην Αθήνα το χίλια οκτακόσια εβδομήντα εννέα και χρησιμοποιείται με ευλάβεια μέχρι σήμερα. Ταις πρεσβείαις του οσίου πατρός ημών Νικολάου του Κουρταλιώτου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.