Ένας σκληρός φοροεισπράκτορας στην Πρεσλαβία της Ρωσίας έγινε στυλίτης μέσα σε λάκκο, φορώντας βαριές σιδερένιες αλυσίδες ως ασκητική παιδαγωγία και εξαγνισμό. Δολοφονήθηκε από συγγενείς του που νόμισαν τις αλυσίδες του ασημένιες, και τα τίμια σύμβολα του μαρτυρίου του βρέθηκαν να επιπλέουν στον Βόλγα. Ο Νικήτας έζησε τον δωδέκατο αιώνα στην πόλη Περεγιασλάβλ Ζαλέσκι της βορειοανατολικής Ρωσίας, σε ταραγμένα χρόνια αυλικών ανταγωνισμών. Εργαζόταν ως φοροεισπράκτορας του πρίγκιπα Γιούρι Ντολγκορούκι και έπαιρνε υπερβολικά ποσά από τους ταλαιπωρημένους κατοίκους της πόλης.

Τα χρήματα επρόκειτο να καλύψουν την οικοδόμηση νέου λίθινου ναού και την επέκταση της ηγεμονικής πόλης από τον πρίγκιπα. Όμως ο Νικήτας κρατούσε μεγάλο μέρος για τον εαυτό του, αδιαφορώντας τελείως για τη δυστυχία των φτωχών συμπολιτών του. Είχε σκληρό και προσβλητικό χαρακτήρα, και προκαλούσε ταραχές μαζί με συντρόφους όμοιους με τον εαυτό του στις γειτονιές. Πέρασαν έτσι πολλά χρόνια σκληρής αδικίας και πλεονεξίας, χωρίς η συνείδησή του να ταράζεται ποτέ από τα κρίματά του.

Ο φιλεύσπλαχνος Θεός όμως δεν εγκατέλειψε τον αμαρτωλό υπηρέτη του, αλλά ετοίμαζε σιγά σιγά την ώρα της επιστροφής του. Σχεδίαζε σιωπηλά την οδό της μετάνοιας μέσα από έναν λόγο που έμελλε να τραντάξει βαθιά την κοιμισμένη ψυχή του. Η αλλαγή θα ξεκινούσε από μία απλή ακρόαση εσπερινής λειτουργίας, που θα γινόταν η αρχή ολόκληρης πνευματικής μεταμόρφωσης. Μία απογευματινή λειτουργία ο Νικήτας μπήκε στον ναό και άκουσε με τα ίδια του τα αυτιά τα λόγια του προφήτη Ησαΐα.

Ο αναγνώστης διάβαζε δυνατά: «Λούσασθε και καθαροί γίνεσθε, αφέλετε τας πονηρίας από των ψυχών υμών απέναντι των οφθαλμών μου». Η φωνή χτύπησε σαν βροντή την κοιμισμένη του συνείδηση και τάραξε ολόκληρο τον εσωτερικό κόσμο του φοροεισπράκτορα. Επέστρεψε σπίτι αναστατωμένος και πέρασε όλη τη νύχτα άυπνος, ξαναγυρίζοντας με τον νου του στα ίδια αυστηρά λόγια. Την επομένη όμως, με τη συνηθισμένη του ελαφρότητα, κάλεσε φίλους για γεύμα και ζήτησε από τη γυναίκα του να ετοιμάσει το φαγητό.

Καθώς εκείνη έπλενε το κρέας, παρατήρησε ότι έτρεχε από μέσα του αίμα με τρόπο αφύσικο και τρομακτικό. Το έβαλε στη χύτρα και άρχισε να το βράζει, και τότε άρχισαν να αναδύονται στην επιφάνεια ανθρώπινα κεφάλια, χέρια και πέλματα. Έντρομη φώναξε αμέσως τον άνδρα της και του έδειξε το φρικτό θέαμα που έβραζε μέσα στο σκεύος. Ο Νικήτας στάθηκε άναυδος και κατάλαβε ότι ως άρπαγας και άδικος είχε γίνει στην πραγματικότητα σαν φονιάς.

«Αλίμονό μου, πολύ αμάρτησα», φώναξε ο Νικήτας με βαθύ στεναγμό μέσα από την πληγωμένη και συντετριμμένη καρδιά του. Έτρεξε έξω από το σπίτι, αφήνοντας πίσω τα πλούτη και τη ζωή που είχε ως τότε ζήσει. Έφτασε στο μοναστήρι του μεγαλομάρτυρος Νικήτα, σε απόσταση τριών βερστίων από την πόλη του, με την ψυχή του να καίγεται από συντριβή. Έπεσε στα πόδια του ηγουμένου με δάκρυα και του είπε μόνο μία φράση: «Σώσε μία ψυχή που χάνεται».

Ο γέροντας θέλησε να δοκιμάσει την ειλικρίνεια της μετάνοιάς του και του έδωσε μία δύσκολη πρώτη υπακοή. Έπρεπε να σταθεί τρεις ολόκληρες ημέρες στις πύλες της μονής, εξομολογούμενος δημόσια τα αμαρτήματά του σε κάθε διαβάτη. Με βαθιά ταπείνωση ο Νικήτας έκανε την υπακοή, ποτίζοντας το χώμα με συνεχή δάκρυα ειλικρινούς μετανοίας. Στη συνέχεια βρήκε κοντά στη μονή έναν βαλτότοπο γεμάτο πυκνές καλαμιές και ολόκληρα σύννεφα ορμητικών κουνουπιών.

Πήγε εκεί, έβγαλε όλα τα ρούχα του και κάθισε γυμνός μέσα στα καλάμια προσευχόμενος αδιάκοπα στον Θεό. Μετά τρεις ημέρες ο ηγούμενος έστειλε μοναχό να δει τι κάνει ο νέος μετανοούμενος μέσα στον βάλτο. Ο μοναχός τον βρήκε ξαπλωμένο στα καλάμια, ολόκληρος καλυμμένος από έντομα και ματωμένος από τα συνεχή τσιμπήματα. Όταν ήρθε ο ίδιος ο ηγούμενος και τον ρώτησε τι κάνει στον εαυτό του, εκείνος ξαναείπε: «Πάτερ, σώσε μία ψυχή που χάνεται».

Έτσι έδειξε καθαρά ότι η μετάνοιά του ήταν αληθινή και ριζωμένη βαθιά μέσα στην καρδιά του. Ο ηγούμενος τον έντυσε με τρίχινο ράσο, τον εισήγαγε επίσημα στη μονή και τον έκειρε μοναχό με κανονική τάξη. Από εκείνη την ώρα ο Νικήτας αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην προσευχή και την ψαλμωδία, περνώντας μέρες και νύχτες χωρίς ύπνο. Διάβαζε τους βίους των οσίων πατέρων της ερήμου και φορούσε βαριές σιδερένιες αλυσίδες με την ευλογία του πνευματικού.

Έσκαψε ο ίδιος δύο βαθιά πηγάδια στον τόπο της σκληρής άσκησής του, και έπειτα ένα στρογγυλό λάκκο. Μέσα σε εκείνον τον λάκκο τοποθέτησε μία πέτρα και κάθισε επάνω της, σαν τους αρχαίους στυλίτες της ερήμου. Μόνο ο γαλάζιος ουρανός και τα αστέρια της νύχτας έβλεπαν τη σιωπηλή και ασταμάτητη προσευχή του οσίου. Είχε σκάψει επίσης μία στενή υπόγεια σήραγγα που τον συνέδεε κρυφά με τον τοίχο του ναού.

Από αυτό το πέρασμα ανέβαινε για να μετέχει στις ιερές ακολουθίες δίχως να γίνεται καθόλου ορατός στους άλλους. Ο Θεός του χάρισε σύντομα το χάρισμα των θαυμάτων, καθώς πολλοί άρρωστοι έβρισκαν θεραπεία κοντά στον στύλο. Ασθενείς από διάφορες περιοχές κατέφθαναν με δυσκολία για να λάβουν την ευλογία και τη βοήθειά του στις δοκιμασίες. Ο όσιος δεχόταν τον καθένα με αγάπη και τους θεράπευε με τις θερμές προσευχές της καρδιάς του.

Φήμη του χαρίσματός του έφτασε ως τον πρίγκιπα Μιχαήλ του Τσέρνιγκοφ, ο οποίος έπασχε από βαριά παράλυση των μελών. Διέταξε τους άρχοντές του να τον μεταφέρουν στην Πρεσλαβία, ώστε να βρει θεραπεία από τον φημισμένο όσιο. Καθώς προχωρούσε ο δρόμος του, τον συνάντησε δαίμονας με μορφή μοναχού και του είπε ψέματα ότι ο Νικήτας ήταν απατεώνας. Δεύτερη φορά εμφανίστηκε σε άλλη μορφή και προσπάθησε να τον γυρίσει πίσω, μάταια όμως, αφού ο πρίγκιπας προχώρησε.

Όταν ο πρίγκιπας έστειλε άρχοντα στη μονή για να αναγγείλει την άφιξή του, ο πανούργος δαίμονας εμφανίστηκε ξανά. Πήρε μορφή μονόφθαλμου μοναχού με φτυάρι στα χέρια και του ανήγγειλε ψεύτικα ότι ο όσιος είχε ήδη πεθάνει. Ο άρχοντας κατάλαβε αμέσως τον δόλο και απομάκρυνε τον πειραστή με την προσευχή του οσίου Νικήτα. Έφτασε στον στύλο και αφηγήθηκε όσα συνέβησαν, και ο όσιος έστειλε στον πρίγκιπα τη ράβδο της ευλογίας του.

Μόλις ο Μιχαήλ έπιασε εκείνη τη θαυματουργή ράβδο, σηκώθηκε στα πόδια του εντελώς υγιής και προχώρησε. Ήρθε πεζός στον στύλο, έλαβε ευλογία και άφησε πλούσιο δώρο στη μονή πριν επιστρέψει χαρούμενος στην πόλη του. Ο όσιος εξακολουθούσε να θεραπεύει κάθε πάσχοντα που τον προσέγγιζε με ζωντανή πίστη και ταπεινή καρδιά. Μία νύχτα έφτασαν συγγενείς του οσίου ζητώντας την ευλογία και είδαν τις σιδερένιες αλυσίδες να γυαλίζουν στο σκοτάδι.

Νόμισαν τις αλυσίδες ασημένιες και σκοτεινιάστηκαν από διαβολική επιθυμία να τις κλέψουν με τη βία. Διέλυσαν το κάλυμμα του στύλου, μπήκαν στο εσωτερικό και αποχώρισαν με βία την ψυχή του οσίου από το σώμα. Τύλιξαν τις αλυσίδες σε χονδρό λινάτσα και έφυγαν τρέχοντας προς τις όχθες του ποταμού Βόλγα. Συνέβη αυτό το χίλια εκατόν ενενήντα έξι, και νωρίς ο παρεκκλησιάρχης βρήκε διαλυμένο το κάλυμμα του στύλου.

Έτρεξαν ο ηγούμενος και η αδελφότητα στον τόπο, και βρήκαν το λείψανο ακόμη ζεστό να ευωδιάζει υπέροχα. Ενταφίασαν τον όσιο με ψαλμωδίες κοντά στο ιερό του ναού, και πολλοί ασθενείς θεραπεύτηκαν την ίδια στιγμή. Οι ληστές, ανοίγοντας τη λινάτσα στις όχθες του ποταμού, αντίκρισαν απλό σίδερο και πέταξαν τις αλυσίδες στο νερό. Εκείνη τη νύχτα ο γέροντας Συμεών από τη μονή των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου του Γιαροσλάβλ είδε τρεις φωτεινές στήλες πάνω από τα νερά.

Ο μοναχός ειδοποίησε αμέσως τον ηγούμενο και τους άρχοντες της πόλης για το ουράνιο σημάδι. Τις σήκωσαν με ευλάβεια και τις τοποθέτησαν στον τάφο του οσίου, όπου θαυματουργούν μέχρι σήμερα. Είθε η μετάνοια και η αρετή του να φωτίζει κάθε ψυχή που αναζητά την επιστροφή στον Θεό.