Στην Κωνσταντινούπολη του τέταρτου αιώνα μαζεύονται εκατόν πενήντα επίσκοποι κάτω από έντονη πνευματική και θεολογική ένταση. Πάνω από τα κεφάλια τους πλανιέται ακόμα η σκιά του Αρειανισμού, αλλά τώρα προστίθεται και ο νέος κίνδυνος των Πνευματομάχων. Μετά την Α' Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας ανεφάνησαν στην Εκκλησία και νέοι αιρετικοί δάσκαλοι με δικές τους παραφθορές. Πρώτοι ξεχωρίζουν οι Πνευματομάχοι ή Μακεδονιανοί, υπό τον αιρεσιάρχη Μακεδόνιο Κωνσταντινουπόλεως, οι οποίοι αρνούνταν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος.

Κοντά τους κινούνταν οι λεγόμενοι Ημιαρειανοί, που προσπαθούσαν διπλωματικά να συμβιβάσουν τη νικαϊκή πίστη με την παλιά αρειανική διδασκαλία. Αναδείχθηκε επίσης ο Απολινάριος Λαοδικείας, ο Σαβέλλιος Πτολεμαΐδος, ο Μάρκελλος Αγκύρας και ο Φωτεινός Σιρμίου με δικές τους ξεχωριστές παρεκτροπές. Στη ίδια σκοτεινή χορεία ανήκαν ο Ευνόμιος Κυζίκου με τον διδάσκαλό του Αέτιο, ο Ευδόξιος Κωνσταντινουπόλεως και ο Παύλος Σαμοσατεύς. Όλοι αυτοί προσείλκυαν με γοητευτική ρητορική πολλούς οπαδούς και έσπερναν σύγχυση στις τοπικές εκκλησίες της οικουμένης.

Το χριστολογικό ζήτημα τέθηκε ιδιαίτερα οξύ εξαιτίας της αιρέσεως του Απολιναρίου Λαοδικείας, που πέθανε το τριακόσια ενενήντα. Εκείνος ανήκε στη λεγόμενη Αλεξανδρινή σχολή και τόνιζε πρωτίστως την ενότητα στο Πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Το έκανε όμως αυτό συχνά εις βάρος της πληρότητας του ανθρώπινου στοιχείου της θεανθρώπινης φύσης Του. Ο Απολινάριος δίδασκε δημόσια ότι ο Χριστός είναι τέλειος Θεός, ο οποίος κατά την Ενανθρώπιση έλαβε μόνο ανθρώπινο σώμα και άλογη ψυχή.

Επέμενε ότι ο Λόγος δεν έλαβε καθόλου ανθρώπινο νου, επειδή κάτι τέτοιο, κατά την αντίληψή του, θα κατέλυε την ενότητα του ενός προσώπου. Θεωρούσε ότι ο Χριστός για τη σωτηρία του ανθρώπου χρειάζεται οπωσδήποτε να είναι τέλειος Θεός με κάθε ακρίβεια. Για να είναι λοιπόν δυνατή η πλήρης ένωση στον έναν Χριστό, δίδασκε ότι έλαβε μόνο σώμα εμψυχωμένο με ζωϊκή ψυχή. Προτιμούσε επίμονα τη χρήση του όρου σαρξ, όχι όμως με τη βιβλική και πνευματική του σημασία στα κείμενα του αποστόλου Παύλου.

Την ένωση Λόγου και σαρκός σε μία φύση τη χαρακτήριζε ως ένωση ουσιώδη, ένωση σύνθετη και ένωση φυσική. Η ανθρώπινη φύση, κατ' αυτόν, μετά την ένωση απορροφήθηκε και χάθηκε ολοκληρωτικά μέσα στους κόλπους του προαιώνιου Λόγου του Πατρός. Με τέτοιες σκέψεις ο Χριστός παρουσιαζόταν ως μη τέλειος άνθρωπος, αλλά μόνο ως τέλειος Θεός, κάτι που η Εκκλησία απέρριψε. Οι Πνευματομάχοι ή Μακεδονιανοί από την άλλη μεριά αρνούνταν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Αγία Τριάδα.

Θεωρούσαν το Πνεύμα κτίσμα και όχι αληθινό Θεό, ούτε ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό μέσα στην Τριάδα. Κατά τον μέγα Βασίλειο, οι Πνευματομάχοι όχι μόνο θεομαχούσαν, όχι μόνο χριστομαχούσαν, αλλά κυρίως πνευματομαχούσαν με σκληρότητα. Έτσι η αιρετική απειλή απλωνόταν προς όλα τα Πρόσωπα της προσκυνητής αγίας Τριάδος, και απαιτούσε άμεση συνοδική απάντηση. Στις διδασκαλίες του Απολιναρίου και του Μακεδονίου αντέδρασαν από πολύ νωρίς οι Πατέρες της Εκκλησίας, με ομιλίες και επιστολές.

Οι ιαθαρίσειες κακοδοξίες τους καταδικάστηκαν σε πολλές τοπικές συνόδους, χωρίς όμως να σταματήσει η διάδοσή τους στις επαρχίες. Η οριστική όμως καταδίκη της αιρετικής τους κακοδοξίας έγινε από την Β' Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το τριακόσια ογδόντα ένα. Η Σύνοδος συνήλθε από τον Μάιο μέχρι το τέλος του Ιουλίου του ίδιου έτους, μετά από πρόσκληση του αυτοκράτορα Θεοδοσίου του Μεγάλου. Σκοπός της ήταν η οριστική επίλυση των θεολογικών και διοικητικών προβλημάτων που μάστιζαν την ανατολική αυτοκρατορία.

Οι εκατόν πενήντα θεοφόροι Πατέρες, που έλαβαν μέρος σε αυτήν, προέρχονταν από περιοχές της ανατολικής δικαιοδοσίας του αυτοκράτορα. Επρόκειτο δηλαδή για μεγάλη σύνοδο των επισκόπων του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους, και όχι αρχικά για επίσημη Οικουμενική Σύνοδο. Η αναγνώρισή της ως Β' Οικουμενικής έγινε αργότερα από την Δ' Οικουμενική Σύνοδο, που συνήλθε στη Χαλκηδόνα το τετρακόσια πενήντα ένα. Εκείνη η μεταγενέστερη σύνοδος αποδέχθηκε το Σύμβολο της Κωνσταντινουπόλεως ως ισοδύναμο και ισόκυρο με αυτό της Νικαίας.

Στην έναρξη των εργασιών προήδρευσε ο μέγας Άγιος Μελέτιος Αντιοχείας, που τιμάται στις δώδεκα Φεβρουαρίου, και τον τιμούσε ιδιαίτερα ο αυτοκράτορας. Μετά τον αιφνίδιο θάνατό του στην ταφή του παρευρέθηκαν ο αυτοκράτορας και όλοι οι Πατέρες, σε ένδειξη βαθιάς τιμής. Στην προεδρία εκλέχθηκε τότε ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο οποίος αναδείχθηκε αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και έλαβε τον θρόνο. Επειδή όμως οι επίσκοποι δεν συμφώνησαν για τον διάδοχο του Μελετίου στον θρόνο της Αντιοχείας, ξέσπασαν διαφωνίες μεταξύ τους.

Ο Γρηγόριος αμφισβητήθηκε, με την κατηγορία ότι είχε μετατεθεί στην Κωνσταντινούπολη παραβαίνοντας τους ιερούς κανόνες της Εκκλησίας. Έτσι εκείνος αποσύρθηκε με ταπείνωση τις είκοσι πέντε Ιανουαρίου και επέστρεψε αργότερα στη γενέθλιο πατρίδα του. Στη θέση του στον θρόνο και στην προεδρία εκλέχθηκε ο Άγιος Νεκτάριος, ο οποίος τιμάται στις ένδεκα Οκτωβρίου. Ανάμεσα στους άγιους Πατέρες που έλαμψαν σε εκείνη τη Σύνοδο, ήταν ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, ο διδάσκαλος της Κατηχήσεως.

Παρόντες υπήρξαν επίσης ο Άγιος Αμφιλόχιος Ικονίου και τα δύο αδέλφια του μεγάλου Βασιλείου, ο Άγιος Πέτρος Σεβαστείας και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης. Αυτός ο τελευταίος ήταν ο πραγματικός εμπνευστής των θεολογικών συζητήσεων, και ξεδίπλωσε με ζήλο τα συγγράμματα του αδελφού του στη σύναξη. Έτσι μπορεί να ειπωθεί ότι μέσω των αδελφών και των μαθητών του, ο μέγας Βασίλειος ήταν παρών στη Σύνοδο. Είχαν τότε περάσει δύο μόλις χρόνια από την κοίμηση του ουρανοφάντορος Βασιλείου, και η σκέψη του ζούσε στα συνοδικά πρακτικά.

Έτσι η Β' Οικουμενική σήμανε τόσο στο θεολογικό όσο και στο διοικητικό επίπεδο το αληθινό στεφάνωμα των αγώνων εκείνου του ιεράρχη. Δίπλα τους εργάστηκαν με ζήλο ο Άγιος Διόδωρος Ταρσού και πολλοί άλλοι ιεράρχες των ανατολικών επαρχιών, μέσα σε ατμόσφαιρα προσευχής. Η Β' Οικουμενική απέκτησε μεγάλη σημασία για ολόκληρο τον Χριστιανισμό, κυρίως διότι συμπλήρωσε το ιερό Σύμβολο της Πίστεως. Η Σύνοδος δογμάτισε ιδίως την Πνευματολογία της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας, καθώς και πολλά άλλα κρίσιμα άρθρα της πίστεως.

Έτσι αποτέλεσε ορόσημο μέσα στην ιστορία της Ορθοδόξου Εκκλησίας και μέγα σταθμό στον δογματικό καθορισμό της αρχαίας Εκκλησίας. Η σπουδαιότητα της παρούσης Συνόδου έγκειται κυρίως στην οριστική ολοκλήρωση του Τριαδικού δόγματος, που είναι το θεμέλιο όλης της λατρευτικής ζωής. Έγινε εδώ η ρητή θέσπιση της Θεότητος του Πνεύματος και της εκπορεύσεώς Του από τον Πατέρα, με σαφή θεολογική διατύπωση. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι παραθεωρείται η συνοδική διδασκαλία περί Εκκλησίας, βαπτίσματος, αναστάσεως νεκρών και ζωής αιωνίου.

Όλες αυτές οι αλήθειες ολοκληρώθηκαν στο Σύμβολο, δηλαδή στο γνωστό «Πιστεύω», όπως απαγγέλλεται ως τις μέρες μας στους ορθόδοξους ναούς. Πιο συγκεκριμένα η Σύνοδος διετύπωσε με πληρότητα και ακρίβεια το ιερό Σύμβολο Νικαίας Κωνσταντινουπόλεως, ολοκληρώνοντας προηγούμενες προσπάθειες. Τα μεν επτά πρώτα άρθρα συντάχθηκαν αρχικά από την Α' Οικουμενική Σύνοδο το τριακόσια είκοσι πέντε από Χριστού, εναντίον της μεγάλης αιρέσεως του Αρειανισμού. Εκείνη η σκληρή αίρεση συντάραξε επί μακρόν την Εκκλησία και αρνιόταν ευθέως τη Θεότητα του Δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδος.

Τα δε πέντε τελευταία άρθρα συντάχθηκαν στην Κωνσταντινούπολη από τη Β' Οικουμενική, εναντίον της Πνευματομαχίας και των άλλων νεοφανών αιρέσεων. Έτσι το πλήρες Σύμβολο της Πίστεως αναγνωρίστηκε από ολόκληρη την Ορθόδοξη Εκκλησία ως ομολογία πίστεως, βαπτιστήριο κείμενο και λειτουργικό αξιόπιστο εργαλείο. Εκείνο που υπογραμμίζει ιδιαίτερα ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης στη Σύνοδο είναι η ενότητα της ενέργειας στην Αγία Τριάδα. Ο ίδιος ο Κύριος επισυνάπτει σε όλα τα ευαγγέλια το Πνεύμα μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, δείχνοντας ότι ανήκει στη θεία φύση.

Το Πνεύμα έχει όλα τα χαρακτηριστικά της θείας φύσεως, και είναι ζωοποιόν, άγιον, αΐδιον, σοφόν, ευθές και ηγεμονικόν. Η κοινότητα αυτών των ονομάτων αποδεικνύει ότι ουδεμία διαφορά υπάρχει στην ενέργεια μεταξύ Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος μέσα στην οικονομία. Η ταυτότητα δε της ενέργειας αποδεικνύει αναγκαστικά το ηνωμένον της φύσεως, και κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί τη μία Θεότητα. Στην ερώτηση των Πνευματομάχων πώς μπορεί το Πνεύμα να είναι ισότιμο, εφόσον ο Πατέρας είναι Δημιουργός, ο Νύσσης απαντά λεπτομερώς.

Διδάσκει ότι όλα κτίστηκαν εν Αγίω Πνεύματι και εξαίρει το συναΐδιον και αχώριστον των Τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδος. Υπογραμμίζει ότι, εκτός της κατά τάξιν και υπόστασιν διαφοράς, σε τίποτε άλλο δεν διαφέρουν τα Πρόσωπα μεταξύ τους. Πριν χωρίσουν οι Πατέρες, εξέδωσαν επίσης επτά κανόνες, που ρύθμιζαν τις σχέσεις των τοπικών Εκκλησιών μεταξύ τους. Δήλωσαν ιδιαίτερα ότι ο επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, που ήταν η Νέα Ρώμη και έδρα της αυτοκρατορίας, θα έχει την παρρησία τιμής μετά τον επίσκοπο της παλαιάς Ρώμης.

Στις τριάντα Ιουλίου του ιδίου έτους ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος εξέδωσε έδικτο που επικύρωνε το έργο της Συνόδου. Πρεσβείαις των αγίων ενδόξων και θεοφόρων Πατέρων της Β' Αγίας Οικουμενικής Συνόδου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.