Ένας νέος μάρτυρας περπατάει στον ζεστό δρόμο της Μικράς Ασίας με χάλκινα παπούτσια γεμάτα μακριά καρφιά μέσα στις σόλες. Το αίμα τρέχει συνέχεια στις πέτρες και ο Άγιος ψάλλει ευχαριστήρια ψαλμωδία, σαν να περπατάει σε στρώμα από βελούδινα τριαντάφυλλα. Ο Άγιος Βασιλίσκος ήταν ανιψιός του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Τήρωνος και καταγόταν από το χωριό Χουμιαλά της επαρχίας της Αμασείας. Μαρτύρησε διά ξίφους επί του αυτοκράτορα Μαξιμιανού του Γαλερίου και του τοπικού άρχοντα Αγρίππα της επαρχίας του Πόντου.

Αρχικά συνελήφθη μαζί με τους συστρατιώτες του Ευτρόπιο και Κλεόνικο από τον ηγεμόνα της Καππαδοκίας Ασκληπιάδη, που ονομάζεται και Ασκληπιόδοτος. Οι δύο συναθλητές του Ευτρόπιος και Κλεόνικος, που εορτάζουν στις τρεις Μαρτίου, αρνήθηκαν τη θυσία στα είδωλα και τελειώθηκαν με μαρτυρικό σταυρικό θάνατο. Ο Άγιος Βασιλίσκος ρίχτηκε στη φυλακή των Κομάνων από τους ειδωλολάτρες, με την ελπίδα ότι ο χρόνος θα κάμψει τελικά την αντοχή του. Φαντάζονταν ότι από τις πολλές στερήσεις και κακοπαθήσεις θα αρνιόταν τον Χριστό, ώστε το παράδειγμά του να γίνει μεγάλο ηθικό πλήγμα.

Όμως ο Άγιος είχε λάβει την αμετάτρεπτη απόφαση να πεθάνει ως αληθινός χριστιανός, με τον σταυρό μπροστά στα μάτια του. Είχε ως φωτεινό παράδειγμα τον μεγαλομάρτυρα θείο του, τον Άγιο Θεόδωρο τον Τήρωνα, που παρέμεινε σταθερός στην ομολογία του. Εκείνος είχε απορρίψει με γενναιότητα όλες τις απειλές και όλες τις υποσχέσεις των ειδωλολατρών διωκτών του. Μέσα στη φυλακή ο Άγιος Βασιλίσκος προσευχόταν θερμά μέρα και νύχτα, ζητώντας από τον Κύριο γρήγορη και ένδοξη τελείωση.

Μια νύχτα ο ίδιος ο Χριστός εμφανίστηκε σε όνειρο μπροστά του και του υποσχέθηκε ότι θα έλθει το μαρτύριο στα Κόμανα. Του είπε ακόμα ότι δεν θα ξεχαστεί ποτέ και ότι η μνήμη του θα γίνει ένδοξη σε ολόκληρη την οικουμένη μέσα στους αιώνες. Πέτυχε χάρη στην εύνοια των στρατιωτών που τον φύλαγαν να επισκεφθεί προσωρινά το πατρικό του σπίτι στο μικρό χωριό. Εκεί παρηγόρησε τους γονείς του και τους αδελφούς του, και τους σύστησε με δάκρυα την εμμονή στην ορθόδοξη χριστιανική πίστη.

Όταν τα πληροφορήθηκε ο σκληρός ηγεμόνας Αγρίππας, διέταξε αμέσως να του φορέσουν σιδερένια χάλκινα υποδήματα γεμάτα καρφιά. Με αυτόν τον φοβερό τρόπο τον οδήγησαν ενώπιόν του στην πόλη των Κομάνων, για να σταθεί στο δικαστικό βήμα. Καθώς ερχόταν προς τον ηγεμόνα και έφθασαν στο χωριό των Δακών, οι στρατιώτες τον έδεσαν σε έναν ξερό πλάτανο για να γευματίσουν. Ο Βασιλίσκος, καθώς στεκόταν δεμένος κάτω από τον ήλιο, ύψωσε τα μάτια στον ουρανό και προσευχήθηκε με όλη του την ψυχή.

Τότε διά της προσευχής του πέτυχε δύο μεγάλα θαύματα μέσα σε μία στιγμή, μπροστά στα μάτια όλων. Ο ξερός πλάτανος αναβλάστησε εξαφνικά και άπλωσε πυκνά φύλλα, ενώ από τη ρίζα του ανέβλυσε ξαφνικά κρυστάλλινη πηγή. Αφού είδαν αυτό το διπλό αναπάντεχο θαύμα οι σκληροί στρατιώτες της συνοδείας, θαύμασαν βαθιά και πίστεψαν ολόψυχα στον αληθινό Χριστό. Στη συνέχεια η συνοδεία έφθασε στην πόλη των Κομάνων και ο Άγιος προσήχθη ενώπιον του εξαγριωμένου ηγεμόνα.

Ο Αγρίππας οδήγησε με τη βία τον Βασιλίσκο σε έναν μεγάλο ειδωλολατρικό ναό της πόλης, που ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα. Έλπιζε ότι το επίσημο περιβάλλον, τα αγάλματα και η παρουσία αρχόντων θα κάμψουν τελικά τον νέο μάρτυρα. Ο Βασιλίσκος όμως ύψωσε τα χέρια του προς τον αληθινό Θεό και προσευχήθηκε με δυνατή φωνή για τη συντριβή των ψεύτικων ειδώλων. Αμέσως έγινε μεγάλος σεισμός και έπεσε στη γη το άγαλμα του Απόλλωνα, διαλύθηκε σε αμέτρητα μικρά κομμάτια.

Λίγο αργότερα κατέβηκε από τον ουρανό φωτιά και έκαψε ολοσχερώς ολόκληρο τον ειδωλολατρικό ναό μέχρι τα θεμέλιά του. Ο ηγεμόνας Αγρίππας βρέθηκε σε αμηχανία και τύφλωση και κατηγόρησε τον Άγιο για μαγείες και ψεύτικα θαύματα. Όμως ο Βασιλίσκος του απάντησε με παρρησία ότι κανείς δαίμονας δεν μπορεί να κάνει ποτέ πραγματικό καλό στους ανθρώπους. Διεκήρυξε δημόσια ότι ο Θεός του είναι Πατήρ Παντοκράτωρ, Κύριος των Δυνάμεων, Βασιλεύς των απάντων και πολυέλεος Σωτήρας.

Ο εξαγριωμένος ηγεμόνας έδωσε τότε την τελική του εντολή για άμεσο αποκεφαλισμό του μάρτυρα στον τόπο της εκτέλεσης. Διέταξε επιπλέον ότι το τίμιο λείψανο του Αγίου έπρεπε να ριχθεί στον ποταμό μετά την αποτομή της κεφαλής του. Η μνήμη της δολοφονικής αυτής διαταγής έμεινε ζωντανή στις καρδιές των πιστών της περιοχής για πολλούς αιώνες μέσα από τη συναξαριστική παράδοση. Η εκτέλεση έγινε σε τόπο που λεγόταν Διοσκορία, λίγο έξω από τα τείχη της πόλης των Κομάνων, σε μέρος υψηλό.

Ο ίδιος ο Χριστός φάνηκε ψηλά πάνω από τους νέφους και υποδέχθηκε με χαρά την ψυχή του πιστού δούλου του. Άγγελοι κατέβηκαν με ψαλμωδίες και πήραν τη μακαρία ψυχή του στους ουρανούς, μπροστά στα μάτια του ευλαβούς Ευσιγνίου που τα κατέγραψε. Το ιερό μαρτύριο πραγματοποιήθηκε γύρω στο τριακόσια οκτώ από Χριστού, σε εποχή σκληρών διωγμών κατά της ορθοδόξου πίστεως. Οι ευσεβείς χριστιανοί των Κομάνων ανέσυραν αμέσως κρυφά το τίμιο σκήνωμα του Αγίου, πληρώνοντας τον δήμιο τριάντα χρυσά νομίσματα.

Το ενταφίασαν με ευλάβεια και κατάνυξη σε ένα οργωμένο χωράφι έξω από την πόλη, μακριά από τα μάτια των διωκτών. Έσπειραν επιπλέον σπόρους πάνω στον φρέσκο τάφο, για να καλύψουν με πρασινάδα τη μυστική αυτή σύναξη και τη μνήμη. Στο σημείο εκείνο αναπήδησε αμέσως μια πηγή θεραπευτικών υδάτων, η οποία εξακολουθεί να αναβλύζει μέχρι σήμερα στα Κόμανα. Αργότερα ο ευσεβέστατος άρχοντας των Κομάνων Μαρίνος ανοικοδόμησε λαμπρό ναό προς τιμήν του μάρτυρος, πάνω στον τόπο της ταφής.

Σε αυτόν τον ναό κατέθεσε με ευλάβεια και τα ιερά λείψανα του Αγίου, ώστε να είναι προσκυνητά από όλους τους πιστούς. Από εκείνα τα ιερά λείψανα ανέβλυζε αδιάκοπα μεγάλη χάρη, και θεραπεύονταν χριστιανοί από κάθε λογής ασθένειες. Ο Άγιος ξαναεμφανίστηκε αργότερα σε ένα προφητικό όνειρο στον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, που βρισκόταν στην εξορία προς τα Κόμανα. Του είπε φιλικά «Αύριο θα είμαστε μαζί» και ετοίμασε έτσι το θείο τέλος του μεγάλου ιεράρχη και πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.

Πράγματι, την επομένη ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος εκοιμήθη οσιακώς στα ίδια εκείνα Κόμανα, όπου φυλασσόταν ο τάφος του μάρτυρα. Έτσι ο Βασιλίσκος έγινε υποδοχέας του ιερότατου εκείνου εξορίστου, που τιμάται από όλη την Εκκλησία στις δεκατρείς Νοεμβρίου. Ο Άγιος Ευσίγνιος, που τιμάται από όλη την Εκκλησία στις πέντε Αυγούστου, υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας ολόκληρου του δράματος και των θαυμάτων. Εκείνος συνέγραψε λεπτομερώς το συναξάριο και κατέγραψε τα θαύματα και τη δύναμη του πιστού νεαρού στρατιωτικού.

Ο τοπικός ηγεμόνας Αγρίππας αργότερα κυριεύθηκε από ακάθαρτο πνεύμα και ευρισκόμενος σε απελπιστική κατάσταση κατέφυγε στον τάφο του Αγίου. Μάζεψε με τα ίδια του τα χέρια μερικές σταγόνες αίματος του μάρτυρα από τον τόπο εκτελέσεως, στο χώμα. Τις έδεσε ευλαβικά στη ζώνη του και αμέσως ελευθερώθηκε από τον ακάθαρτο δαίμονα που τον κατέθλιβε. Από τη στιγμή εκείνη πίστεψε ολόψυχα στον Κύριο μας Ιησού Χριστό, ομολογώντας δημόσια τη συντριβή του πρώην διώκτη του.

Ο τέως διώκτης έγινε έτσι ζωντανός μάρτυρας της δύναμης του μάρτυρα, που είχε καταδικάσει αδίκως σε θάνατο. Η μνήμη του Αγίου Βασιλίσκου επαναλαμβάνεται και στις τρεις Μαρτίου, μαζί με τους συναθλητές του Ευτρόπιο και Κλεόνικο. Ο τόπος του μαρτυρίου του εξακολουθεί να ευεργετεί τους ευλαβείς προσκυνητές, που πίνουν θεραπευτικό νερό από την παλαιά εκείνη πηγή. Στους ναούς του Αγίου, σε όλη την ορθόδοξη οικουμένη, αναπέμπονται καθημερινά ικετήριες δεήσεις προς τον φιλάνθρωπο Θεό.

Όσοι προστρέχουν με πίστη στην ιερά μνήμη του παίρνουν από εκεί ενίσχυση, παρηγοριά και πραγματική ίαση στα προβλήματα της ζωής τους. Ο νεαρός στρατιώτης από την Αμάσεια έγινε για όλους πρότυπο σταθερότητας, καρτερίας και ένδοξης ομολογίας μέσα στη φωτιά των διωγμών. Δίδαξε πως η ομολογία δεν είναι μόνο λόγος των χειλιών, αλλά πορεία ολόκληρης ζωής μέσα από τα καρφιά των υποδημάτων. Έδειξε ζωντανά πως ο Χριστός δεν εγκαταλείπει ποτέ τους πιστούς δούλους του, ακόμα και στην εσχάτη ώρα του μαρτυρίου.

Με τις πρεσβείες του στηρίζονται όσοι περπατούν σήμερα δρόμους πόνου, καρφιών και αδικίας, μέσα σε σύγχρονες συνθήκες πνευματικού πολέμου. Από τα ιερά λείψανά του πηγάζουν ιάσεις ψυχών και σωμάτων, κάθε φορά που τον επικαλούνται οι ορθόδοξοι πιστοί. Η νίκη του πάνω στον θάνατο γίνεται δικός μας θησαυρός σε κάθε γενιά που τιμά τη μνήμη του με ευλάβεια. Πρεσβείαις του Αγίου ενδόξου μάρτυρος Βασιλίσκου, του ανιψιού του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.