Παναγιά η Καλόπετρα στην Ρόδο

Σε μια πανέμορφη γαλήνια τοποθεσία της Ρόδου, νοτιοανατολικά του χωριού Θολού, υψώνεται ένα ιστορικό βυζαντινό μοναστήρι. Είναι η Παναγία η Καλόπετρα, ένα ευλογημένο προσκύνημα της Δωδεκανήσου, μάρτυρας πολλών αιώνων ορθόδοξης πίστης και ιπποτικής ιστορίας. Βρίσκεται συγκεκριμένα στην περιοχή Καλαμώνα, ακριβώς στα γραφικά όρια του παραδοσιακού χωριού Ψίνθος, ανάμεσα στα κατάφυτα ροδίτικα βουνά. Ο επισκέπτης μπορεί να φτάσει εκεί είτε μέσω της Ψίνθου είτε από τον δρόμο των φημισμένων Πεταλουδών της Ρόδου.

Περνώντας από τα Μαλά αντικρίζει στα δεξιά του το επιβλητικό Καστρί, σε ένα τοπίο ομορφιάς και ορθόδοξης κατάνυξης. Η εκκλησία είναι κτισμένη σε ένα μικρό φυσικό πλάτωμα του ροδίτικου βουνού, που λέγεται Λευκόποδα ή Λευτόπαγος. Στους παλιούς χάρτες το βουνό γράφεται ακόμη και Λευκόπεδα, εξαιτίας του χαρακτηριστικού λευκού χρώματος του χώματος. Σύμφωνα με την ιστορία, ο ναός χτίστηκε στα χίλια επτακόσια ογδόντα δύο από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρο Υψηλάντη.

Το μοναστήρι όμως προϋπήρχε ήδη στα χίλια τετρακόσια ογδόντα εννέα, αρκετά πριν την Τουρκική κατάκτηση της Ρόδου. Αν δεν υπήρχε πριν την κατάκτηση το χίλια πεντακόσια είκοσι δύο, οι Τούρκοι δεν θα επέτρεπαν την επισκευή ή την ανέγερσή του. Έτσι μαρτυρείται έμμεσα η αρχαία βυζαντινή προέλευση της μονής, σε μια εποχή πολύ πριν τη μεγάλη Άλωση. Η πρώιμη ιστορική αναφορά της Καλόπετρας στα χίλια τριακόσια δεκατέσσερα μας υποχρεώνει να τη συσχετίσουμε με άλλα αξιόλογα ιπποτικά μοναστήρια.

Στην ίδια εποχή ανήκουν ο γνωστός Ταξιάρχης στο Καμμυρί, ο Αρταμίτης, το Θάρρι, το Σκιάδι και ο Άγιος Φιλήμονας Αρνίθας. Στον ίδιο σύνδεσμο μνημονεύονται επίσης το Φουντουκλί και το ξακουστό Φιλέρημο, σπουδαία προσκυνήματα του ροδίτικου χρόνου. Καταδεικνύεται έτσι ότι όλα μαζί τα παλιά αυτά μοναστήρια αποτελούσαν κομβικά σημεία ενός εσωτερικού δικτύου του νησιού. Το δίκτυο αυτό ένωνε ορεινά χωριά και έλεγχε καίριες στρατιωτικές διαβάσεις, σε μια εποχή έντονης στρατιωτικής επαγρύπνησης.

Παράλληλα τα μοναστήρια αποτελούσαν τόπο ξεκούρασης των διερχομένων ταξιδιωτών, και έτσι συνέλεγαν σημαντικές ιστορικές πληροφορίες υψίστης σημασίας. Σε δύσκολες ώρες πολέμου εμπόδιζαν την κίνηση των επιτιθεμένων, ή έκρυβαν στρατιωτικές δυνάμεις σε διακριτικές μυστικές αποστολές. Λειτουργούσαν επίσης ως αρχαίες φρυκτωρίες, μεταδίδοντας μηνύματα με αναμμένη φωτιά που έφταναν εγκαίρως στην πόλη της Ρόδου. Ταυτόχρονα αποτελούσαν σπουδαίες αξιόπιστες οικονομικές μονάδες για όλον τον γύρω τόπο, καθώς και ευλογημένα θεραπευτήρια της ορθόδοξης δοκιμασμένης ψυχής.

Γραπτές ιστορικές πηγές αποδεικνύουν ξεκάθαρα τη σχέση της Καλόπετρας με την οικογένεια του Αλεξάνδρου Υψηλάντη, ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας. Πρόκειται για δύο σημαντικές μαρμάρινες επιγραφές, που σήμερα βρίσκονται εντοιχισμένες πάνω από την κεντρική είσοδο του ναού. Η μικρότερη επιγραφή φέρει τη χρονολογία χίλια επτακόσια ογδόντα τέσσερα και τα χαρακτηριστικά αρχικά ΑΛ ΞΑ ΥΨ ΒΒ ΜΛ ΔΒ. Αυτά μεταφράζονται ως Αλέξανδρος Υψηλάντης Βοεβόδας Μολδοβλαχίας, μαρτυρώντας τη χορηγία του ηγεμόνα στο ιστορικό αυτό μοναστήρι.

Η δεύτερη μεγαλύτερη επιγραφή είναι μια κτητορική πλάκα διαστάσεων σαράντα τριών επί σαράντα έξι εκατοστών και πάχους επτά χιλιοστών. Από αυτήν μαθαίνουμε ότι ο ναός είναι αφιέρωμα του ηγεμόνα Υψηλάντη και ανοικοδομήθηκε στα χίλια επτακόσια ογδόντα δύο με ογδόντα τέσσερα. Η ανοικοδόμηση έγινε ύστερα από προσωπικό τάμα που είχε κάνει ο ευσεβής ηγεμόνας στη θαυματουργή Παναγία της Ρόδου. Είχε προηγηθεί στα χίλια επτακόσια εβδομήντα εννέα ένας μεγάλος καταστροφικός σεισμός, που αναστάτωσε τη ζωή του ροδίτικου νησιού.

Την πληροφορία για τον σεισμό του Σεπτεμβρίου εκείνης της χρονιάς τη βρήκαν γραμμένη επάνω σε ένα παλιό λειτουργικό μηναίο Σεπτεμβρίου. Δύο διαφορετικές ευλαβικές παραδόσεις διασώζονται σχετικά με τους λόγους που έφεραν τον Υψηλάντη στη Ρόδο και στην Καλόπετρα. Η πρώτη παράδοση μιλάει για τη βαριά άρρωστη κόρη του Υψηλάντη, η οποία βρισκόταν ετοιμοθάνατη και είχε ήδη παραιτηθεί κάθε ελπίδας. Ο πατέρας καθόταν πλησίον της κλίνης της αγαπημένης πάσχουσας θυγατέρας του, βυθισμένος σε βαθύ πνευματικό πένθος και απόγνωση.

Αποκοιμήθηκε από την πολυήμερη κούραση και είδε ένα συγκινητικό όνειρο, που έμελλε να αλλάξει τη ζωή του. Στο ευλογημένο εκείνο όνειρο μια άγνωστη γυναικεία μορφή έδινε ένα θαυματουργό φάρμακο στη βαριά άρρωστη κόρη του. Η κόρη παρουσιαζόταν αμέσως μετά την παράδοξη επίσκεψη εντελώς υγιής και αναζωογονημένη, με την ασθένειά της φευγάτη. Έντρομος ο Υψηλάντης ξύπνησε από το βαθύ ύπνο, και είδε με δέος την αγαπημένη του κόρη απολύτως καλά.

Από εκείνη τη στιγμή τον βασάνιζε η ιδέα να μάθει ποια ήταν στ' αλήθεια εκείνη η μυστηριώδης γυναίκα. Μια άλλη νύχτα είδε καθ' ύπνους την ίδια ευλαβική μορφή, η οποία του αποκάλυψε ότι ήταν η Καλόπετρα. Αμέσως ο Υψηλάντης έσπευσε με τα πλοία του στην αναζήτηση της Παναγίας, και μετά από πολλές ημέρες έφτασε στην παραλία του Θολού. Εκεί έμαθε με ακρίβεια σε ποιο μέρος ευρίσκεται η Καλόπετρα, και έσπευσε να της προσφέρει τις θερμές πατρικές ευχαριστίες του.

Η δεύτερη παράδοση αναφέρει ότι ο Υψηλάντης μαζί με τους δύο γιους του θεωρήθηκαν ένοχοι ανταρσίας ενάντια στην Πύλη. Στάλθηκαν τότε εξόριστοι στη Ρόδο, που ήταν τόπος εξορίας μαζί με την Κύπρο, τον Σεπτέμβριο του χιλίων επτακοσίων ογδόντα δύο. Καθώς το πλοίο τους περιέπλεε τη Ρόδο, ξέσπασε μια τρομερή θαλασσοταραχή και το σκάφος κινδύνευσε σοβαρά να βυθιστεί. Έκαναν τότε τάμα να κτίσουν μοναστήρι στην Παναγιά, αν σωθούν από την τρομερή θύελλα, όπως και πραγματικά έγινε.

Ένα δυνατό ξαφνικό φως χύθηκε τότε μέσα στο σκοτάδι της θαλάσσιας θύελλας, και έφτανε πάνω από ένα βουνό της περιοχής. Όταν ο Υψηλάντης έφθασε εκεί από όπου έβγαινε το θαυματουργό φως, βρήκε στα βράχια την ιερή εικόνα της Παναγιάς. Σε αυτή ακριβώς απέδωσε με ευγνωμοσύνη τη θαυμαστή σωτηρία του από τα κύματα, και ανοικοδόμησε για χάρη της τον ναό. Επίσης η αβλαβής προσάραξη του πλοίου στην τοποθεσία Πιλαβάκια της παραλίας Θολού θα μπορούσε να θεωρηθεί άλλο ένα παρόμοιο θαύμα.

Συνέβη μάλιστα σε ένα σημείο όπου δεν υπήρχε καθόλου ασφαλές λιμάνι, και ωστόσο το πλοίο πέρασε σώο και αβλαβές. Όσο για την ιδιαίτερη εικόνα της Θεοτόκου, ο ερευνητής Χάρης Κουτελάκης μας κάνει μια πολύ λεπτομερή και διεξοδική περιγραφή της. Η ιερή αυτή εικόνα απεικονίζει μια φουρτουνιασμένη μαύρη θάλασσα, με μισοβυθισμένα γύρω στα είκοσι ιστιοφόρα ροδίτικα πλοία. Μόνο ένα πλοίο φαίνεται να έχει διασωθεί, και η σωτηρία του οφείλεται αποκλειστικά σε ξεκάθαρο θαύμα της Θεοτόκου.

Η Παναγία εικονίζεται στην επάνω αριστερή γωνία της εικόνας, να ξεπροβάλλει μέσα από τον σκοτεινό συννεφιασμένο ουρανό. Κρατάει με ευλάβεια στο δεξί της χέρι το θείο βρέφος Χριστό, σε μια συγκινητική στιγμή ουράνιας προστασίας. Στο κάτω μέρος της εικόνας υπάρχει η λατινική επιγραφή «Votum feci et gratiam accepi», που σημαίνει «Ευχή έκαμα και χάρη έλαβα». Με βάση αυτή την επιγραφή έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις των ερευνητών για την προέλευση της θαυματουργής εικόνας.

Άλλοι πιστεύουν ότι η εικόνα αφιερώθηκε από τον ίδιο τον Υψηλάντη ως ευγνώμων ευχαριστία προς την Παναγία. Άλλοι ισχυρίζονται ότι ο ίδιος ο ηγεμόνας τη βρήκε εκεί και ανοικοδόμησε τον ιστορικό αυτόν ναό προς τιμήν της. Άλλοι ξανά πάλι υποστηρίζουν ότι αποτελεί τάμα κάποιου ροδίτικου άγνωστου ναυτικού, που σώθηκε αβλαβής από κάποιο φοβερό ναυάγιο. Το ιστορικό μοναστήρι λειτουργούσε ως Κοινοβιακή Μονή και βρισκόταν σε μεγάλη ακμή ως τις αρχές του εικοστού αιώνα.

Διατηρούσε πολυάριθμα μικρά κελιά, που χρησίμευαν για κοιτώνες των μοναχών και ταυτόχρονα ως ευρύχωρες αποθήκες και αναγνωστήρια μελέτης. Η ευεργετική προσφορά του μοναστηριού στην ορθόδοξη παιδεία υπήρξε πολύ μεγάλη, σε εποχές δύσκολες για τον σκλαβωμένο ελληνισμό. Κάθε χρόνο το μοναστήρι έδινε το ποσό των τετρακοσίων πενήντα γροσίων για να συντηρήσει τη γνωστή κεντρική σχολή. Στις διάφορες εποχές πέρασαν ως ηγούμενοι από την Καλόπετρα ο Φιλόθεος, ο Βενιαμίν, ο Σαμουήλ, ο Παρθένιος και τέλος ο Διονύσιος Παπαδάτος.

Σήμερα στη μονή σώζονται μερικά παλιά εκκλησιαστικά βιβλία τυπωμένα στη Βενετία, και ένα Ιερό Ευαγγέλιο της εποχής. Η Παναγία Καλόπετρα γιορτάζει εκτός από τις δεκαπέντε Αυγούστου και την Παρασκευή της Διακαινησίμου, με λαμπρή λιτανεία και ορθόδοξη πανήγυρη. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον τους πιστούς σου και σώσον ημάς, αμήν.