Η Παναγία η Πελεκητή στην Πίνδο

Πάνω σε έναν απότομο και υψηλό βράχο της Πίνδου, σε υψόμετρο χιλίων τετρακοσίων μέτρων, υψώνεται η μεγαλόπρεπη Ιερά Μονή της Παναγίας της Πελεκητής. Από εκεί φαντάζει σαν να κρέμεται κυριολεκτικά πάνω από τον κόσμο, ενώ στα πόδια της απλώνονται πανοραμικά τοπία άφθαστης ομορφιάς και ποικιλίας. Στον ορίζοντα ξεχωρίζει η γραφική λίμνη Πλαστήρα, και ολόκληρη η περιοχή λούζεται σε φως που αλλάζει με κάθε ώρα της ημέρας. Η Μονή βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά του χωριού Καρύτσα, χτισμένη πάνω σε ένα από τα πιο επιβλητικά βραχώματα της οροσειράς.

Την επωνυμία «Πελεκητή» την οφείλει στον ίδιο τον βράχο πάνω στον οποίο είναι κτισμένη, που κατά την παράδοση «πελεκήθηκε» με χέρι ανθρώπινο. Σύμφωνα με τη μακρά τοπική παράδοση, οι παλαιοί τεχνίτες πελέκησαν τη φοβερή πέτρα με ξύλινα μόνο εργαλεία, ύστερα από υπόδειξη της Κυρίας Θεοτόκου. Η ίδρυση της Μονής τοποθετείται πιθανότατα στα τέλη του δεκάτου πέμπτου αιώνα από τον Πνευματικό Πορφύριο, μέσα στη βαθύσκιωτη ησυχία αυτών των κορυφών. Ολοκληρώθηκε αργότερα, το χίλια πεντακόσια είκοσι εννέα, στη σημερινή της μορφή, από τον Νέο Οσιομάρτυρα Δαμιανό, ο οποίος ιστορείται ως «κτίτωρ» σε δύο τοιχογραφίες της.

Αποτελούμενη από δύο ναούς και άλλα πολλά κτίσματα, όπως ηγουμενείο, κελιά, τράπεζα, αποθήκες και κρυφό σχολείο, ομοιάζει σήμερα με αληθινό φρούριο. Το Καθολικό είναι ο κεντρικός και αρχαιότερος ναός του μοναστηριού, αφιερωμένος στην Ανάληψη του Κυρίου με ευλάβεια αιώνων. Πρόκειται για μονόκλιτη βασιλική με νάρθηκα, στεγασμένη με κυλινδρική καμάρα και με ένα ενισχυτικό τόξο στο μέσο της οροφής. Σύμφωνα με σχετική επιγραφή που σώζεται εντός του ναού, αγιογραφήθηκε το χίλια εξακόσια πενήντα τέσσερα από τους αγιογράφους Ιωάννη, Νικόλαο Ιερέα και Ιάκωβο Ιερομόναχο.

Ο δεύτερος ναός του μοναστηριακού συγκροτήματος είναι αφιερωμένος στην Παναγία τη Φανερωμένη και αποτελεί κειμήλιο της παράδοσης. Πρόκειται για περίτεχνο ναό αθωνικού ρυθμού, με τρούλο και πλευρικούς χορούς, χωρίς εσωτερικούς κίονες που να εμποδίζουν τη θέα. Οι τοιχογραφίες του, όπως προκύπτει από επιγραφή πάνω από τη θύρα εισόδου, ιστορήθηκαν το χίλια εξακόσια εξήντα έξι από έμπειρους τεχνίτες. Ανιστορήθηκαν αργότερα, το χίλια εξακόσια εβδομήντα τέσσερα, από τους αγιογράφους Ιάκωβο και τον γιο του Δημήτριο.

Η Μονή γενικότερα διακοσμήθηκε με θαυμάσιες βυζαντινές τοιχογραφίες υψηλής τέχνης, με αυστηρές μορφές και ζωηρά χρώματα γεμάτα ζωή. Είναι θαυμαστές κυρίως για την αδρή εκφραστικότητα των αγίων που εικονίζονται στους τοίχους και στους θόλους του ναού. Ιδιαίτερα αξιόλογο για τη διακοσμητική του αρμονία είναι και το παλαιό ξυλόγλυπτο τέμπλο της Μονής, αληθινό αριστούργημα τέχνης. Περίφημη όμως πάνω απ' όλα είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Οδηγητρίας, που συγκεντρώνει την πίστη των προσκυνητών.

Μεγάλη υπήρξε η αίγλη της Μονής κατά τους δύσκολους χρόνους της Τουρκοκρατίας μέσα στην απομονωμένη και ορεινή Πίνδο. Αναγνωρίστηκε ως Σταυροπηγιακή Μονή το χίλια εξακόσια έξι από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ραφαήλ τον Δεύτερο, με ειδικό σιγίλλιο. Μέσα στα προστατευμένα κελιά της λειτουργούσε κρυφό σχολείο, που μετέδιδε στους νέους της περιοχής τη γλώσσα και την πίστη. Σημαντικός υπήρξε και ο ένοπλος αγώνας των μοναχών για την απελευθέρωση της Καρύτσας από τους Τούρκους το χίλια οκτακόσια τριάντα.

Πολλοί αδελφοί έπεσαν θύματα στη μάχη, αλλά η Μονή στάθηκε φάρος ελευθερίας για ολόκληρη την ευρύτερη ορεινή κοινότητα. Για την ένδοξη αυτή ιστορία της η Πελεκητή έχει ανακηρυχθεί επίσημα ως «Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο» του ελληνικού κράτους. Δυστυχώς όμως, από τον πλούτο των εκκλησιαστικών κειμηλίων και της σπάνιας βιβλιοθήκης της, ελάχιστα σήμερα διασώζονται και προσκυνώνται. Η Μονή πανηγυρίζει στις δεκαπέντε Αυγούστου, ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, με μεγάλη και πολυάνθρωπη λαϊκή πανήγυρη.

Προσφάτως έχει ανακαινιστεί πλήρως και αξιοποιηθεί ως ζωντανός χώρος λατρείας και προσκυνήματος για ολόκληρη την Ελλάδα. Συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών, οι οποίοι έρχονται για να βιώσουν το βαθιά κατανυκτικό περιβάλλον της και να προσευχηθούν. Έτσι η Πελεκητή ψάλλει: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.