Παναγία η Γηροκομήτισσα των Πατρών

Στους πρόποδες του Παναχαϊκού όρους, λίγα χιλιόμετρα έξω από την πόλη της Πάτρας, ξεπροβάλλει σιωπηλή και αρχοντική η Ιερά Μονή Γηροκομείου. Ο επισκέπτης αντικρίζει εκεί ένα από τα αρχαιότερα και πλέον σεβάσμια μοναστήρια ολόκληρης της Ελλάδος, ριζωμένο μέσα στο χρόνο και την ιστορία. Η Μονή ιδρύθηκε γύρω στον δέκατο αιώνα, την εποχή ακριβώς που εμφανίστηκε ο οργανωμένος Μοναχισμός στην κυρίως ηπειρωτική Ελλάδα. Η ονομασία της οφείλεται κατά μία εκδοχή στο γεγονός ότι στον χώρο της προϋπήρχε γηροκομείο, που διέθετε μάλιστα και δικό του ναό.

Κατά μια άλλη εκδοχή της παράδοσης οι ίδιοι οι μοναχοί, όταν ίδρυσαν το Μοναστήρι, έκτισαν ταυτόχρονα και ιδιωτικό γηροκομείο για τους γέροντες. Το γεγονός αυτό άλλωστε δεν ήταν διόλου άγνωστο για τα μεγάλα και φιλόπτωχα μοναστήρια της Βυζαντινής εποχής. Μία τρίτη παλιά παράδοση, που υιοθετεί και ο ιστορικός Θωμόπουλος, συνδέει την ίδρυση με τον Άγιο Αρτέμιο. Η παράδοση αυτή συνδέει το όνομα της Μονής με τη μεταφορά του ιερού λειψάνου του Αποστόλου Ανδρέα στην Κωνσταντινούπολη και με το υδραγωγείο της Βασιλίδος.

Έτσι ο ιερός αυτός τόπος ενώθηκε αδιαχώριστα με τη μνήμη του πρωτοκλήτου Αποστόλου Ανδρέα, του μεγάλου προστάτη και ιδρυτή της Εκκλησίας των Πατρών. Πριν από την έλευση του χριστιανισμού, στον ίδιο τόπο όπου σήμερα στέκει η Μονή υπήρχε αρχαίος ειδωλολατρικός ναός της θεάς Άρτεμης. Σε επίσημη μαρτυρία αυτής της προχριστιανικής χρήσης, στον τοίχο της βόρειας πτέρυγας της Μονής διασώζεται εντοιχισμένο τμήμα από κιονόκρανο ιωνικού ρυθμού. Το κιονόκρανο αυτό ανήκει στον αρχαίο ναό που προηγείτο της Μονής και αποτελεί ζωντανή υπενθύμιση της παλαιότερης εκείνης λατρευτικής χρήσης του τόπου.

Το χίλια διακόσια τέσσερα, έτος κατά το οποίο η Πάτρα έπεσε στα χέρια των Φράγκων, η Μονή βρισκόταν σε μεγάλη ακμή. Για τον λόγο αυτό τα διάφορα ιεροπολεμικά τάγματα της Δύσεως διαπληκτίστηκαν σκληρά μεταξύ τους για την κατάληψή της. Οι ευσεβείς Πατέρες της Μονής εξαναγκάστηκαν τότε από τους κατακτητές Φράγκους να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο εξαιρετικά πικρές επιλογές. Είτε θα δέχονταν την πλήρη υποταγή στον Πάπα της Ρώμης είτε θα έπαιρναν τον δρόμο της πικρής εξορίας μακριά από τον τόπο τους.

Προτίμησαν αξιέπαινα την οδό της εξορίας, παραμένοντας ακλόνητοι στην Ορθοδοξία των πατέρων τους και στην παράδοση της Εκκλησίας. Έτσι η Μονή έγραψε μία πρώτη σελίδα μαρτυρικής αντίστασης ενάντια στις δυτικές δογματικές αξιώσεις και στη βίαιη επιβολή του παπισμού. Η Ιερά Μονή Γηροκομείου υπήρξε για ένα σημαντικό χρονικό διάστημα και βασιλική, διατηρώντας ιδιαίτερα προνόμια από την κεντρική εξουσία. Υπαγόταν τότε στον Βασιλέα Δεσπότη του Δεσποτάτου του Μυστρά Παλαιολόγο, διατηρώντας στενή πνευματική σχέση με το βυζαντινό παλάτι.

Η Μονή πυρπολήθηκε άγρια από τους Τουρκαλβανούς τη Μεγάλη Παρασκευή του χίλια εφτακόσια εβδομήντα, στα γνωστά γεγονότα των Ορλωφικών. Η ίδια ακριβώς συμφορά επαναλήφθηκε ξανά την Κυριακή των Βαΐων του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα, με την έναρξη της Εθνεγερσίας. Στην περίοδο της Εθνεγερσίας ο τόπος της Μονής έγινε θέατρο πολλών και κρίσιμων μαχών ανάμεσα στους Έλληνες και στους Τούρκους. Κρίσιμη για την έκβαση ολόκληρου του Αγώνα του είκοσι ένα ήταν η μάχη που κερδήθηκε γύρω από τη Μονή.

Το γεγονός εκείνο σημειώθηκε την ένατη Μαρτίου του χίλια οκτακόσια είκοσι δύο, με αρχηγό τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον Γέρο του Μοριά. Η αναπάντεχη νίκη του αποδόθηκε δίκαια σε θαύμα της ίδιας της Παναγίας της Γηροκομήτισσας, που σκέπασε τους αγωνιστές. Έκτοτε ο πιστός λαός θεωρεί τη μάχη αυτή ως αδιαμφισβήτητο σημείο της θείας προστασίας στον εθνικό απελευθερωτικό αγώνα. Η ίδια η Μονή υπήρξε για πολύ καιρό Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή, υπαγόμενη απευθείας στον σεπτό Οικουμενικό Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως.

Έτσι έγινε προστατευμένος πνευματικός φάρος ολόκληρης της δυτικής Πελοποννήσου, στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς και των αλλεπάλληλων επιδρομών. Νέες όμως σκληρές δοκιμασίες περίμεναν τη Μονή στον επόμενο αιώνα, μέσα στις φωτιές των μεγάλων εθνικών συγκρούσεων και της Κατοχής. Το χίλια εννιακόσια σαράντα τρία οι μοναχοί εκδιώχθηκαν βίαια από τη Μονή και έφυγαν εξόριστοι για έναν ολόκληρο χρόνο. Κατέφυγαν στο Παλιομονάστηρο, τη Μονή Μπάλα, παίρνοντας μαζί τους με συγκίνηση τα πιο πολύτιμα ιερά κειμήλιά τους.

Μετέφεραν τη Σεπτή Εικόνα της Γηροκομήτισσας μαζί με τα Ιερά Λείψανα των Αγίων, για να μη βεβηλωθούν στα χέρια των κατακτητών. Το πρώτο καθολικό της Μονής, ο Ναός δηλαδή, ήταν αρχικά βυζαντινού ρυθμού με τρούλο και επιβλητικούς κίονες ψηλούς. Δυστυχώς όμως κατέπεσε στα ερείπια από καταστρεπτικό σεισμό το χίλια οκτακόσια έξι, παίρνοντας μαζί του και την αρχική του δόξα. Ο σημερινός Ναός μαζί με τα κελλιά των μοναχών κτίστηκε από το χίλια οκτακόσια τριάντα τρία έως το τριάντα έξι.

Το θαυμάσιο μαρμάρινο τέμπλο, που στολίζει τον ναό, κατασκευάστηκε το χίλια οκτακόσια πενήντα δύο από επώνυμο Τήνιο γλύπτη. Μέσα στον ιερό Ναό φυλάσσεται ο πάνσεπτος θησαυρός της Μονής, η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Γηροκομητίσσης. Η ιερή εικόνα έχει τοποθετηθεί με σεβασμό σε επιβλητικό μαρμάρινο θρόνο, ώστε να δέχεται την προσκύνηση των πιστών. Δίπλα της φυλάσσεται και μία άλλη αξιόλογης τέχνης εικόνα με την επιγραφή «Μήτηρ Θεού, η Αληθινή», έργο του δέκατου τέταρτου αιώνα.

Η Μονή πανηγυρίζει με λαμπρότητα το Δεκαπενταύγουστο, καθώς και την Τρίτη του Πάσχα και την εικοστή τρίτη Αυγούστου. Οι πιστοί προσέρχονται με ευλάβεια στη θαυματουργή εικόνα και ψιθυρίζουν, ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.