Παναγία η Γκρεμιώτισσα της Ίου

Στο ψηλότερο σημείο της Χώρας της Ίου, ανάμεσα σε ασπρισμένα δρομάκια και ανοιχτό αιγαιοπελαγίτικο ορίζοντα, ορθώνεται η εκκλησία της Παναγίας της Γκρεμιώτισσας. Ο επισκέπτης ανηφορίζει αργά προς αυτήν και αισθάνεται σαν να σκαρφαλώνει σε μια άλλη, πιο φωτεινή και αιθέρια διάσταση. Η εκκλησία χτίστηκε προς τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μέσα σε μια εποχή πικρή και βασανισμένη. Το όνομά της οφείλεται στη βραχώδη και απόκρημνη τοποθεσία στην οποία στέκεται περήφανη, σαν φύλακας του νησιού πάνω από τη θάλασσα.

Οι διαστάσεις του ναού μαρτυρούν την προσπάθεια των μαστόρων να εκμεταλλευτούν τον περιορισμένο χώρο του βράχου στο έπακρο. Η δυτική καμάρα έχει αισθητά μεγαλύτερο μήκος από την ανατολική και δίνει στον ναό μια ιδιαίτερη, ανισόμετρη χάρη. Ο τρούλος εξωτερικά είναι οκταγωνικός και σε κάθε πλευρά του εναλλάσσονται με ρυθμική κανονικότητα παράθυρο και κόγχη. Έτσι το φως εισέρχεται από διαφορετικές μεριές και πλημμυρίζει τον εσωτερικό χώρο με ζεστή λάμψη και μυστήριο.

Ολόκληρο το κτίσμα μοιάζει σαν να ξεπροβάλλει μέσα από τον γυμνό βράχο, ριζωμένο εκεί από αιώνες ολόκληρους. Η αρχιτεκτονική του συγκεντρώνει την απλότητα του αιγαιοπελαγίτικου τοπίου και την αυστηρότητα της βυζαντινής παράδοσης μαζί. Ο ναός γίνεται έτσι σύμβολο της πίστης των κατοίκων και απαντοχή κάθε ναυτικού που ταξιδεύει στα ανοιχτά πελάγη. Η παράδοση που συνδέεται με την προέλευση της θαυματουργής εικόνας ταξιδεύει στα σκοτεινά χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν η Κρήτη στέναζε κάτω από τον ζυγό.

Ευσεβείς Κρητικοί, αναζητώντας τρόπο να σώσουν τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας από τη βεβήλωση, κατέφυγαν σε μια απελπισμένη πράξη πίστης. Έβαλαν την Αγία Εικόνα σε μια απλή σχεδία και πάνω της άναψαν με τρεμάμενα χέρια ένα μικρό καντήλι. Έπειτα την εμπιστεύθηκαν στα ανήσυχα κύματα του Αιγαίου, αφήνοντάς την αμέριμνοι στα προστατευτικά χέρια της ίδιας της Παναγίας. Η σχεδία ταξίδεψε για ημέρες προς τα βορεινά, μέσα από τα πιο ήσυχα νησιά του πελάγους, οδηγημένη από αόρατη χάρη.

Τελικά κατάληξε στους απόκρημνους βράχους του Μυλοπότα, σε έναν γραφικό όρμο του νησιού της Ίου, μετά από μακρύ πέλαγο. Αγαθοί τσοπάνηδες πρόσεξαν εκείνο το βράδυ το παράξενο φως που τρεμόπαιζε ανάμεσα στα μαύρα νερά και στους βράχους. Έτρεξαν περίεργοι και έκπληκτοι προς την ακτή και πλησίασαν με δέος αυτό που σάλευε ήσυχα στα κύματα. Με έκσταση αντίκρισαν τη μεγαλόπρεπη εικόνα της Παναγίας και με κατάνυξη τη μετέφεραν προσεκτικά στο χωριό τους.

Την τοποθέτησαν με σεβασμό στον ναό του Αγίου Νικολάου, στη θέση όπου σήμερα ορθώνεται ο ναός του Ευαγγελισμού. Η είδηση της θαυμαστής αφίξεως διαδόθηκε ταχύτατα σε όλη τη Χώρα και προκάλεσε συγκίνηση μαζί με αναπάντεχη χαρά. Το πρωί όμως, ω του θαύματος, η Αγία Εικόνα δεν βρισκόταν πλέον στη θέση όπου την είχαν εναποθέσει την προηγούμενη νύχτα. Την ανακάλυψαν τοποθετημένη μόνη της στον ναό του Αγίου Ελευθερίου, ψηλά πάνω στο επιβλητικό κάστρο του νησιού.

Επειδή το γεγονός αυτό επαναλήφθηκε με τον ίδιο τρόπο τρεις διαδοχικές φορές, κατάλαβαν επιτέλους το θέλημα της Παναγίας. Έτσι αποφάσισαν να την τοποθετήσουν οριστικά στον ναό του Αγίου Ελευθερίου, σεβόμενοι τη σιωπηλή και επίμονη επιθυμία της. Λόγω όμως των πολλών θαυμάτων που έκανε εκεί, αποφάσισαν να της κτίσουν δικό της ιερό σε άλλη θέση. Επέλεξαν τον χώρο δίπλα στον ναό της Αγίας Αικατερίνης, κοντά στο πηγάδι που ονομάζεται του αφεντικού στη χώρα.

Εκεί όμως παρουσιάσθηκε ένα νέο και πιο εντυπωσιακό θαύμα, που σημάδεψε ολόκληρη την μικρή κοινότητα της Ίου. Κάθε πρωί τα θεμέλια έλειπαν μυστηριωδώς από τη θέση τους και βρίσκονταν μετατοπισμένα κάτω από τον Άγιο Ελευθέριο. Ο τόπος όπου επανειλημμένα εμφανίζονταν τα θεμέλια ήταν εξαιρετικά απόκρημνος και επικίνδυνος, μα η Παναγία επέμενε σιωπηλά εκεί. Οι κάτοικοι κατάλαβαν επιτέλους ότι η εκκλησία έπρεπε να κτιστεί ακριβώς εκεί, ώστε να βλέπει διαρκώς προς την Κρήτη.

Η Παναγία ήθελε να ατενίζει αιώνια τον αγαπημένο της τόπο, την Κρήτη, που στέναζε ακόμη κάτω από τον τουρκικό ζυγό. Έτσι ο τόπος εκείνος εξελέγη οριστικά με σαφή θαυματουργικό τρόπο, και κανένας πια δεν τόλμησε να αντιδράσει στη θεία βούληση. Όλοι οι κάτοικοι του νησιού, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, δούλεψαν με ζήλο και ενθουσιασμό για την ανέγερση του ιερού ναού. Οι γυναίκες μετέφεραν πέτρες και λάσπη πάνω στους πετρωμένους βράχους, φορώντας μάλιστα τα χρυσά μπινίσια τους, τα γιορτινά τους ενδύματα.

Παρά τη σκληρή και επικίνδυνη εργασία, τα ρούχα τους δεν έπαθαν τίποτα και έμειναν ολοκαίνουργα και αψεγάδιαστα. Κατά μία άλλη παράλληλη εκδοχή της παράδοσης, οι Νιώτες είχαν αρχικά τοποθετήσει την Αγία Εικόνα στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα. Την επόμενη όμως ημέρα η ιερή εικόνα είχε εξαφανιστεί και ο παπάς του χωριού έσπευσε γρήγορα προς τον Μυλοπότα. Στον τόπο όπου είχε αρχικά βρεθεί η εικόνα, αντίκρισε με έκπληξη φύκια που είχαν σχηματίσει την Κρήτη.

Έφεραν ξανά την Αγία Εικόνα στο χωριό και άρχισαν να κτίζουν την εκκλησία εκεί που σήμερα στέκει ο Ευαγγελισμός. Το πρωί όμως έκτιζαν με προσοχή και το βράδυ όλα γκρεμίζονταν μυστηριωδώς, χωρίς καμμία ορατή ανθρώπινη επέμβαση. Αυτό το ανεξήγητο φαινόμενο γινόταν συνεχώς, μέχρι που οι κάτοικοι αντιλήφθηκαν επιτέλους το νόημα της θείας υπόδειξης. Έτσι την έκτισαν στο ψηλότερο σημείο του Κάστρου, για να ατενίζει αιώνια την αγαπημένη της Κρήτη.

Οι πιστοί προσέρχονται με ευλάβεια στην εικόνα και ψιθυρίζουν, ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.