Στα ταραγμένα χρόνια της εικονομαχίας, όταν η λάμψη των αγίων εικόνων είχε γίνει αιτία διωγμού και θρηνητικής σιωπής, ένας ταπεινός ιεράρχης ύψωσε τη φωνή του και έγινε φωτεινός φάρος για τους πιστούς. Στις παρυφές του Ελλησπόντου, στην αρχαία και ένδοξη επισκοπή της Κυζίκου, ποίμαινε με αγάπη και φρόνηση ο Άγιος Αιμιλιανός το λογικό του ποίμνιο. Ο Απόστολος Παύλος, θέλοντας να τονίσει στους πιστούς τη μεγάλη σημασία της ομολογίας της πίστης μας προς τον Χριστό, μας διδάσκει με σαφή λόγο να κρατάμε σταθερά τον λόγο της ομολογίας. Έχουμε, λέει, μεγάλο Αρχιερέα που πέρασε τους ουρανούς και μπήκε στην αιώνια κατάπαυση, όπου μας περιμένει με αγάπη.

Δεν είναι απλός άνθρωπος, αλλά είναι ο Υιός του Θεού, ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός, η ελπίδα και η σωτηρία μας. Σε αυτόν τον αποστολικό λόγο πιστός εξ ολοκλήρου και αφοσιωμένος, ο Αιμιλιανός βάδισε με σταθερό βήμα τον στενό δρόμο της Ορθοδοξίας. Έζησε ανάμεσα στον όγδοο και τον ένατο αιώνα, σε εποχή που η εικονοκλαστική θύελλα δοκίμαζε σκληρά τη συνείδηση των πιστών και τη συνοχή των τοπικών Εκκλησιών. Από τη μοναστική του αφετηρία αναδείχθηκε διδάσκαλος και ποιμένας, με βίο διαποτισμένο από νηστεία, αδιάλειπτη προσευχή, μελέτη των Γραφών και έργα ευσπλαχνίας προς κάθε πονεμένο και αδικημένο.

Ο Αιμιλιανός ανέλαβε τον επισκοπικό θρόνο της Κυζίκου μετά τον Άγιο Νικόλαο και διακόνησε τιμίως από τα επτακόσια ογδόντα επτά έως τα οκτακόσια δεκαπέντε. Όταν στον αυτοκρατορικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως ανέβηκε ο εικονομάχος Λέων ο Πέμπτος, η Εκκλησία βρέθηκε αντιμέτωπη με νέα μανιώδη επίθεση εναντίον της ιερής παράδοσης των πατέρων. Ο αυτοκράτορας κάλεσε στο αυτοκρατορικό ανάκτορο τους επισκόπους και ζήτησε αυταρχικά να σταματήσουν τη διδασκαλία περί τιμητικής προσκύνησης των αγίων εικόνων. Ο Αιμιλιανός στάθηκε ενώπιον του βασιλιά με παρρησία αποστολική και ομολόγησε δημόσια και θαρραλέα την πατροπαράδοτη ορθόδοξη πίστη.

Είπε με καθαρό λόγο ότι τα δογματικά ζητήματα ανήκουν στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία και κρίνονται από τους πνευματικούς ταγούς της Εκκλησίας. Δεν επιτρέπεται, υποστήριξε ο επίσκοπος ενώπιον όλων, να εκδικάζονται οι ιερές αλήθειες στα δικαστήρια της κοσμικής εξουσίας του παλατιού. Ο λόγος του ήταν στιβαρός, μεστός και απηχούσε ακέραιη τη συνείδηση των πατέρων της Εκκλησίας και των Οικουμενικών Συνόδων. Αθλητής αδιάκοπος της Ορθοδοξίας, μιλούσε θερμότατα για τη γνήσια πίστη και ενίσχυε τους πιστούς να υπομένουν καρτερικά τους ασεβείς και βίαιους διωγμούς.

Με το παράδειγμά του και τις άοκνες ποιμαντικές του φροντίδες κράτησε ζωντανή τη φλόγα της Ορθοδοξίας μέσα στο δοκιμαζόμενο ποίμνιό του. Μετά τη δημόσια παρρησία του στο παλάτι, ο Αιμιλιανός γνώρισε από κοντά την οργή και την εκδικητική διάθεση του εικονομάχου αυτοκράτορα. Το οκτακόσιο δέκα πέντε εξορίστηκε για πέντε ολόκληρα χρόνια και υπέφερε πολλές κακοπάθειες, βαριές στερήσεις και πικρούς ταπεινωμούς για το άγιο όνομα του Χριστού. Παρά τις σκληρές δοκιμασίες και τη σωματική εξάντληση, η ψυχή του παρέμεινε αμετακίνητη στην πίστη και η ομολογία του παρέμεινε φωτεινή και αδιάλειπτη.

Στους τόπους της μακρινής εξορίας έβλεπε όχι τιμωρία, αλλά πάλη πνευματική και μαρτυρικό στίβο για χάρη της σωτηριώδους αλήθειας του Ευαγγελίου. Σύμφωνα με ορισμένες αρχαίες παραδόσεις, μάλιστα, οι ίδιοι οι απεσταλμένοι του παλατιού τον θανάτωσαν, ώστε ο επίσκοπος προστέθηκε στην ένδοξη χορεία των ομολογητών μαρτύρων. Άλλες πάλι αξιόπιστες πηγές, όπως το γνωστό Μηνολόγιο του Βασιλείου του Δευτέρου, αναφέρουν ότι κοιμήθηκε ειρηνικά μέσα στην εξορία του. Σε κάθε περίπτωση, η συνέπεια και η σταθερότητα της ζωής του φανερώνουν καθαρά την ψυχή του γνήσιου ομολογητή.

Το οκτακόσιο είκοσι παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο, στεφανωμένος με το αμάραντο στεφάνι της αιώνιας δόξας και της ουράνιας τιμής. Ένα ταπεινό όνομα, που στα λατινικά σημαίνει «εκείνος που αγωνίζεται με ζήλο», αποδείχθηκε προφητικό για την ίδια του την αγία πορεία. Ταις πρεσβείαις του αγίου Αιμιλιανού του Ομολογητή, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς τους αμαρτωλούς, αμήν.