Στα πετρώδη βουνά του Καλλίστρατου, εκεί όπου τα μονοπάτια χάνονται μέσα στα δάση πάνω από τον Αλιάκμονα, στέκει σιωπηλό ένα ασκηταριό. Ο όσιος Νικάνωρ ο θαυματουργός γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, τη Μακεδονική πρωτεύουσα, το χίλια τετρακόσια ενενήντα ένα, σε εποχή δύσκολη της τουρκοκρατίας. Οι ευσεβείς γονείς του Ιωάννης και Μαρία κατοικούσαν στη συνοικία του αγίου Μηνά, πλούσιοι και ευγενείς στην καταγωγή. Όλη η πόλη των Θεσσαλονικέων επαινούσε τους γονείς του τόσο για τον πλούτο και την ευγένειά τους όσο και για την πίστη και την αρετή τους.

Ήταν ελεήμονες και σπλαχνικοί άνθρωποι, και η ζωή τους ολόκληρη ήταν έργο αγάπης προς τους πάσχοντες αδελφούς. Όμως ο Θεός θέλησε να τους δοκιμάσει για χρόνια με την ατεκνία τους, σαν την Αγία Άννα. Η μητέρα του οσίου προσευχόταν καθημερινά στην εκκλησία του αγίου Μηνά να τους δώσει ο Κύριος ένα παιδί για παρηγοριά. Οι θερμές προσευχές, οι νηστείες και οι ολονύχτιες αγρυπνίες τους εισακούστηκαν τελικά από τον Κύριο και Θεό μας.

Κατά την ώρα της προσευχής στον ναό, της αποκαλύφθηκε το θέλημα του Κυρίου, ότι θα γεννούσε υιό. Ως θείο δώρο ήρθε στον κόσμο ο Νικόλαος, αυτό ήταν το κοσμικό όνομα του οσίου, και οι γονείς του τον παρέδωσαν σε ευσεβή δάσκαλο για τα ιερά γράμματα. Ο νεαρός Νικόλαος, ευφυής στο νου, σε σύντομο διάστημα απέκτησε μεγάλη ευχέρεια στα εκκλησιαστικά και αγάπη για την Εκκλησία. Από μικρή ηλικία κατάλαβε την κλήση του Θεού, και μοναδικός του πόθος ήταν να μονάσει και να γίνει μιμητής των οσίων πατέρων.

Ήθελε σ’ όλη του τη ζωή να υπηρετήσει τον Κύριο, με ψυχή και σώμα, ολοκληρωτικά και χωρίς συμβιβασμούς. Γι’ αυτό περνούσε τις ημέρες του με νηστείες, αγρυπνίες και αδιάλειπτες προσευχές, μέσα στην ησυχία του δωματίου του. Σε νεαρή ακόμη ηλικία έχασε τον αγαπημένο πατέρα του και έμεινε με τη μητέρα του ορφανός. Η ευσεβής μητέρα του, μη γνωρίζοντας τον πραγματικό πόθο του παιδιού της, ήθελε να τον παντρέψει με κάποια ενάρετη κοπέλα.

Ο όσιος, από τη μία ποθούσε να εγκαταλείψει κάθε τι εγκόσμιο και να αφιερωθεί εξολοκλήρου στον Θεό. Από την άλλη όμως δεν ήθελε να στενοχωρήσει τη μητέρα του, γι’ αυτό ανέβαλε συνέχεια την πραγματοποίηση της επιθυμίας του. Ο Θεός, που προνοεί τα πάντα, πήρε ύστερα από κάποιο διάστημα τη μητέρα του από τον κόσμο. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για ν’ ακολουθήσει ο Νικόλαος τη μοναχική ζωή χωρίς εμπόδια και χωρίς δισταγμό. Μοίρασε αμέσως την πατρική περιουσία στους φτωχούς και τα ορφανά, παραιτούμενος από αξιώματα που του προσφέρονταν.

Θεώρησε όλα τα κοσμικά σκύβαλα μπροστά στη μεγάλη αγάπη του προς τον Χριστό, και έγινε μοναχός με το νέο όνομα Νικάνωρ. Ως μοναχός πολλαπλασίασε τα χαρίσματα που του είχε δώσει ο Θεός, ζώντας στην αυστηρή και απαιτητική πορεία της μοναχικής τάξης. Η φήμη του έφτασε γρήγορα στον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, ο οποίος τον χειροτόνησε διάκονο και πρεσβύτερο, με σκοπό να τον αναδείξει διάδοχό του. Ως κληρικός της Μητροπόλεως ο Νικάνωρ επέδειξε μεγάλο ζήλο και η προσφορά του ήταν αξεπέραστη και αξιοθαύμαστη.

Η ώρα όμως είχε φτάσει για εκείνο που τον είχε προορίσει εξαρχής ο ίδιος ο φιλάνθρωπος Κύριος. Σε μια από τις νυχτερινές προσευχές του, ενώ ικέτευε με θερμά δάκρυα τον Θεό, άκουσε φωνή από τον ουρανό. Του είπε: «Νικάνωρ έξελθε εκ της γης σου και πορεύου εις το Καλλίστρατου όρος και αγωνίσου εκεί καλώς». Η φωνή του υποσχέθηκε επίσης ότι θα είναι μαζί του όλες τις ημέρες της ζωής του και θα κάνει το όνομά του ξακουστό. Ύστερα απ’ αυτή την ουράνια θεϊκή εντολή, ο άγιος έφυγε από τη Θεσσαλονίκη σε ηλικία περίπου είκοσι εφτά ετών.

Τράβηξε προς το όρος όπου τον είχε καλέσει ο Κύριος, στα ορεινά μέρη της επαρχίας των Γρεβενών. Στον δρόμο, στα χωριά που συναντούσε, δίδασκε ως άλλος απόστολος τους απελπισμένους χριστιανούς να φυλάγουν την πατρική τους πίστη. Με τέτοιο τρόπο ξεκίνησε η νέα εποχή της ζωής του, μέσα στη βαθιά ησυχία της ερήμου. Φτάνοντας ο άγιος Νικάνωρ στο όρος Καλλίστρατου και βλέποντας το ήσυχο εκείνο μέρος, έλαβε εσωτερική πληροφορία από τον Κύριο για την αποστολή του.

Κατάλαβε ότι εδώ θα είναι η ασκητική του παλαίστρα, και άρχισε να επιδίδεται σε σκληρούς ασκητικούς αγώνες δίχως ανάπαυλα. Πέρασαν δεκαέξι ολόκληρα χρόνια σκληρού αγώνα με τη σάρκα και τους δαίμονες, στο απρόσιτο σπήλαιο του βουνού. Αγρυπνίες, νηστείες και κόποι για την αγάπη του Χριστού γέμιζαν τις ημέρες και τις νύχτες του. Η σιωπή και η έλλειψη ανθρώπινης παρηγοριάς τον έκαναν δοχείο καθαρό του Αγίου Πνεύματος, αρμόδιο για τη νέα αποστολή.

Κατόπιν ίδρυσε με αποκάλυψη του ίδιου του Χριστού τη Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρα ή της Ζάβορδας. Βρήκε μάλιστα μια θαυμαστή εικόνα του Σωτήρος Χριστού κρυμμένη εκεί στο όρος από την εποχή της φοβερής Εικονομαχίας. Η φήμη του απλώθηκε παντού, όπως ακριβώς του είχε προείπει ο Κύριος, και πλήθος ανθρώπων έτρεχε στο μοναστήρι. Πολλοί ζητούσαν την ευλογία του οσίου, ν’ ακούσουν τη ψυχοσωτήρια διδασκαλία του και να θεραπευτούν από τις ασθένειές τους.

Ο όσιος προγνώρισε τον θάνατό του και κάλεσε γύρω του μοναχούς και λαϊκούς, τους ευλόγησε και τους έδωσε τις τελευταίες συμβουλές του. Παρέδωσε το πνεύμα του στον Λυτρωτή Χριστό το χίλια πεντακόσια σαράντα εννέα, ταις πρεσβείαις του οσίου Νικάνορος, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.