Στις ερημικές ακτές της νοτιοανατολικής Κρήτης, εκεί όπου το Μονύδριο του Τιμίου Προδρόμου Καψά γέρνει πάνω από τη θάλασσα, ξεκινάει η ιστορία ενός μεγάλου θαυματουργού. Ο Ιωάννης Βιτσέντζος ή Γεροντογιάννης γεννήθηκε στο ημιερειπωμένο Μονύδριο του Καψά το χίλια επτακόσια ενενήντα εννέα, σε εποχή σκληρή της τουρκοκρατίας. Στα ερειπωμένα κελλιά της άγονης και απομονωμένης περιοχής είχαν καταφύγει οι ευσεβείς γονείς του Εμμανουήλ και Ζαμπία, λόγω τουρκικής επιδρομής. Αργότερα, όταν ησύχασε η κατάσταση, εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο χωριό Λιθίνες, όπου ο νεαρός Ιωάννης μεγάλωσε σε χριστιανικό περιβάλλον.

Όταν ήρθε σε νόμιμη ηλικία, νυμφεύτηκε την κυνηγημένη από τους Τούρκους Καλλιόπη, από την οικογένεια των Γεροντάκηδων. Η Καλλιόπη ζούσε κρυμμένη στα νοτιοανατολικά παράλια, φοβούμενη μήπως έχει την ίδια τύχη με τη μοναδική της αδελφή. Εκείνη η ατυχισμένη κοπέλα είχε αυτοκτονήσει για να μην ατιμασθεί από έναν Τούρκο, που είχε ενδιαφερθεί έντονα γι’ αυτήν. Έτσι η Καλλιόπη στάλθηκε από τους γονείς της στις ερημικές ακτές, κοντά στην έρημη τότε Μονή Καψά.

Τελικά παντρεύτηκε τον Γεροντογιάννη και απέκτησε μαζί του τέσσερα παιδιά, τρεις κόρες και έναν αγαπημένο γιο. Ο Γεροντογιάννης ήταν ατίθασος, αλλά ιδιαίτερα ευσεβής, και αρκετές φορές είχε γίνει στόχος των τουρκικών αρχών. Συχνά κατέφευγε με την οικογένειά του στο φαράγγι των Περβολακίων, όπου ήταν αδύνατο να τον ανακαλύψει κανείς. Το περισσότερο διάστημα του έτους διέμεναν στο μετόχι Κατσαρόλι, κοντά στις Λιθίνες, μέσα σε μια κατάσταση μόνιμης ανησυχίας και κρυφών μετακινήσεων.

Σύμφωνα με την παράδοση, κάποια Κυριακή ο Ιωάννης μάζεψε ξύλα και τα φόρτωσε στο ζώο, για να τα πουλήσει στα χωριά Αρμένους και Χανδράς. Πήρε μαζί του και τη σύζυγό του Καλλιόπη, την οποία άφησε στις Λιθίνες για να δει τους συγγενείς της. Τα παιδιά τους έμειναν μόνα στο μετόχι του Κατσαρολιού, χωρίς εποπτεία και την επίβλεψη κάποιου ενηλίκου της οικογένειας. Στην επιστροφή ένα κακό προαίσθημα είχε φωλιάσει στην καρδιά της Καλλιόπης, και παρακινούσε συχνά τον σύζυγό της να βαδίσει γρηγορότερα.

Όταν έφτασαν στο μετόχι, βρήκαν τη μικρή τους κόρη Ειρήνη καμένη έξω στο αλώνι, σε σκηνή τραγική και ανείπωτη. Τα αδέλφια της την είχαν βγάλει εκεί, νομίζοντας ότι ο αέρας θα έσβηνε τη φωτιά που είχε πιάσει το φορεματάκι της. Το ατύχημα αυτό, που επέφερε τον θάνατο της κόρης του, θεωρήθηκε από τον Ιωάννη θεία τιμωρία για τις δικές του αμαρτίες. Πίστεψε κυρίως ότι ο ίδιος τιμωρήθηκε για την προσωπική του καταπάτηση της Κυριακάτικης αργίας στη συγκεκριμένη ημέρα.

Το γεγονός αυτό σφράγισε τη ζωή του και στάθηκε η αφορμή για να μεταμορφωθεί εσωτερικά ολοκληρωτικά. Έφυγε από το μετόχι και εγκαταστάθηκε μόνιμα στις Λιθίνες, αναζητώντας έναν δρόμο μετανοίας και πραγματικής εσωτερικής αλλαγής. Οι χωριανοί, οι συγγενείς και όσοι τον γνώριζαν διαπίστωναν καθημερινά την αλλοίωση του Ιωάννη και θαύμαζαν τη μεταμόρφωσή του. Ο σκληρόκαρδος, ευέξαπτος και εριστικός άνθρωπος μεταμορφώθηκε σε έναν μακρόθυμο, ελεήμονα, πράο και ανεξίκακο αδελφό του Χριστού.

Η συνειδητή συμμετοχή του στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, οι νηστείες, οι προσευχές, οι ελεημοσύνες και η διαρκής μετάνοια καθάρισαν την καρδιά του. Φώτισαν τον νου του και του δόθηκε να δεχτεί μια θεία αποκάλυψη, καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία της ζωής του. Το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα, σε ηλικία σαράντα δύο ετών, ο Γεροντογιάννης έπεσε σε βαθύ ύπνο μέσα στο σπίτι του. Άγγελος Κυρίου τον άρπαξε, όπως τον απόστολο Παύλο, σε υψηλή θεωρία και του έδειξε τις τάξεις των δικαίων στη δόξα.

Είδε ακόμη τις διάφορες τιμωρίες των καταδικασμένων στην αιώνια κόλαση, μέσα σε εικόνες φοβερές και διδακτικές. Μετά από σαράντα τρεις ώρες ξύπνησε χαρούμενος και γαλήνιος, βλέποντας γύρω του πλήθος συγγενών, γειτόνων και συγχωριανών. Ανάμεσά τους ήταν μια παράλυτη γερόντισσα, πάνω στην οποία άπλωσε το χέρι του ψιθυρίζοντας μια ταπεινή ευχή, και τη θεράπευσε αμέσως. Αυτό έγινε μπροστά στα έκπληκτα μάτια των πολυάριθμων παρευρισκομένων συγγενών και χριστιανών της γύρω περιοχής της Σητείας.

Αμέσως μετά άρχισε να κηρύττει και να θαυματουργεί καθημερινά, με τη βοήθεια της θείας χάριτος του Κυρίου. Πολλοί κάτοικοι της επαρχίας Σητείας περνούσαν καθημερινά από το σπίτι του, για να τον συναντήσουν και να πάρουν την ευλογία του. Τα γεγονότα αυτά, όπως ήταν φυσικό, δημιούργησαν θόρυβο γύρω από το όνομά του και προκάλεσαν αναστάτωση. Εκείνη τη χρονιά επικρατούσε στην Κρήτη ανησυχία, λόγω της επανάστασης, και ο Γεροντογιάννης θεωρήθηκε ύποπτος από τις τουρκικές αρχές.

Διαβλήθηκε ως επικίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια, με τη δικαιολογία ότι οι συναθροίσεις στο σπίτι του είχαν επαναστατικούς σκοπούς. Η αλήθεια όμως ήταν ότι περιστοιχιζόταν κυρίως από ασθενείς και ανάπηρους, οι οποίοι κατέφευγαν σ’ αυτόν για ανακούφιση και θεραπεία. Τρεις φορές κλήθηκε να απολογηθεί ενώπιον του Διοικητού Κρήτης Μουσταφά Πασά, μετά από καταγγελίες κακοπροαίρετων ανθρώπων. Όμως αυτές οι διώξεις είχαν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα, αφού σε κάθε χωριό μαζευόταν πλήθος κόσμου για να τον χαιρετήσει.

Κατά την τρίτη προσαγωγή συγκεντρώθηκε τόσος κόσμος, ώστε ο Διοικητής εξοργίστηκε και διέταξε να τον οδηγήσουν στη φυλακή. Ύστερα από παράκληση όμως ενός Σητειακού συμβούλου, του Ιωάννου Καπετανάκη από το χωριό Κρυά, επιτράπηκε να μείνει σε σπίτι κατ’ οίκον. Συνέβη όμως τότε ο σοβαρός τραυματισμός του μικρού παιδιού του Διοικητή, που γκρεμίστηκε από τη σκάλα και έμεινε αναίσθητο, χωρίς να μπορεί κανένας ιατρός να το επαναφέρει στις αισθήσεις του. Η πατρική στοργή ανάγκασε τον Τούρκο Διοικητή να καλέσει τον θαυματουργό θεραπευτή, τον Γεροντογιάννη, ο οποίος ανταποκρίθηκε ταπεινά.

Μόλις ακούμπησε το χέρι του πάνω στο αναίσθητο παιδί και απήγγειλε μια σύντομη ευχή, εκείνο απέκτησε αμέσως τις αισθήσεις του. Ανάλογη θεραπεία έδωσε και στην πεθερά του Διοικητή, την οποία απάλλαξε από χρόνια και ανίατη αρρώστια. Τότε ο Τούρκος Διοικητής άφησε ελεύθερο τον Γεροντογιάννη να επιστρέψει στο χωριό του και να συνεχίσει το φιλάνθρωπο έργο του. Του έστειλε μάλιστα με ευγνωμοσύνη πλούσια δώρα, αλλά εκείνος δέχτηκε να κρατήσει μόνο δεκαεφτά κανδύλια για τον ναό.

Τα έβαλε όλα στην Παναγία των Λιθινών, χωρίς να κρατήσει ο ίδιος τίποτε από τα τουρκικά δώρα. Τότε ο Επίσκοπος Ιεράς και Σητείας Ιλαρίων τον συμβούλευσε να πάει σε μια ερημική και μακρινή περιοχή. Ως καταλληλότερο χώρο σκέφτηκε ο όσιος το ημιερειπωμένο Μονύδριο του Καψά, εκεί όπου είχε γεννηθεί, βαπτιστεί και νυμφευτεί. Έτσι η νεότερη ιστορία της Μονής ξεκινάει με την απόφασή του να εγκατασταθεί στο Καψά το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα.

Το ίδιο έτος ο τελευταίος ιδιοκτήτης της περιοχής, ο Χατζη-Νικόλαος Ζαφείρης, παραχώρησε τον σπηλαιώδη ναό και τη γύρω έκταση στον όσιο. Έγινε ιδρυτής και ανακαινιστής της Μονής, χωρίς να γνωρίζει γράμματα και χωρίς γραπτές οδηγίες από ιερό κανονικό. Ο Όσιος έμεινε στην αρχή σ’ ένα απόκρημνο σπήλαιο για δεκαεφτά ολόκληρα χρόνια, βορειοδυτικά του σπηλαιώδους ναού του Καψά. Τα παλιά κελλιά παραχωρήθηκαν στους πολυάριθμους προσκυνητές, ενώ αρκετοί ήταν και οι υποψήφιοι μοναχοί που ήθελαν να μονάσουν δίπλα του.

Το χίλια οκτακόσια εξήντα ένα προστέθηκε στο Καθολικό και το δεύτερο κλίτος της Αγίας Τριάδος μέσα στον βράχο. Τα κτίσματα οικοδομήθηκαν σε τέσσερα επίπεδα και περιλάμβαναν κελλιά, ξενώνα, τράπεζα, μαγειρείο, φούρνο και υδατοδεξαμενή για βρόχινο νερό. Ο όσιος ζούσε με έντονη άσκηση, προσευχή και νηστεία, τρώγοντας ξηρή τροφή, κυρίως ελιές, χόρτα και παξιμάδια. Κάθε Κυριακή κατέβαινε στην εκκλησία για να κοινωνήσει τα Άχραντα Μυστήρια, ενώ τις άλλες ημέρες προσευχόταν στο κελλί του.

Απέκτησε από τον Θεό πλούσια χαρίσματα, ώστε επιτελούσε καθημερινά θαύματα σε όσους με πίστη τον πλησίαζαν. Ήταν γνωστό ότι σταύρωνε το νερό της θάλασσας και γινόταν γλυκό για να πίνει με τους μαθητές του. Έριχνε επίσης το ράσο του στη θάλασσα και το χρησιμοποιούσε ως σχεδία για να πηγαίνει στο Κουφονήσι. Είχε ακόμη προορατικό χάρισμα και ξεχώριζε τα κλεμμένα δώρα, ζητώντας από τους προσκυνητές να τα γυρίσουν πίσω. Στις έξι Αυγούστου του χίλια οκτακόσια εβδομήντα τέσσερα, αφού κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων, παρέδωσε τη μεταμορφωμένη ψυχή του στον μεταμορφωθέντα Κύριο.

Ταις πρεσβείαις του οσίου Ιωσήφ του Γεροντογιάννη, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.