Η Παναγία η Γηροκομήτισσα και το αρχαίο μοναστήρι της Πάτρας

Στη μάχη της ένατης Μαρτίου του χίλια οκτακόσια είκοσι δύο, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης κέρδισε μια κρίσιμη νίκη που ο λαός απέδωσε σε θαύμα της Παναγίας της Γηροκομήτισσας. Λίγα χρόνια νωρίτερα, την Κυριακή των Βαΐων του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα, οι Τουρκαλβανοί είχαν παραδώσει στη φωτιά το ίδιο μοναστήρι. Η Ιερά Μονή Γηροκομείου συγκαταλέγεται ανάμεσα στα αρχαιότερα μοναστήρια της Ελλάδας, καθώς θεμελιώθηκε γύρω στον δέκατο αιώνα μετά Χριστόν. Τότε ακριβώς εμφανίστηκε ο μοναχισμός στον κυρίως ελλαδικό χώρο και άρχισαν να ανθίζουν τα πρώτα κοινόβια.

Το όνομά της οφείλεται σε ένα παλιό γηροκομείο που υπήρχε στον χώρο, μαζί με τον ναό του. Άλλοι υποστηρίζουν πως οι ίδιοι οι μοναχοί έχτισαν το γηροκομείο μαζί με τη μονή και το συντηρούσαν με φροντίδα. Παλαιότερη παράδοση, την οποία δέχεται και ο ιστορικός Θωμόπουλος, συνδέει την ίδρυση με τον Άγιο Αρτέμιο και τη μεταφορά του λειψάνου του Αγίου Ανδρέα στην Κωνσταντινούπολη. Στον ίδιο τόπο, κατά την προχριστιανική εποχή, υπήρχε ειδωλολατρικός ναός που πιθανότατα ήταν αφιερωμένος στη θεά Άρτεμη του αρχαίου κόσμου.

Όταν το χίλια διακόσια τέσσερα μετά Χριστόν η Πάτρα έπεσε στα χέρια των Φράγκων, η μονή βρισκόταν σε μεγάλη ακμή και πνευματική άνθηση. Τα διάφορα ιεροπολεμικά τάγματα της Δύσης μάλωναν μεταξύ τους για το ποιος θα κατείχε το πλούσιο και ιστορικό αυτό μοναστήρι. Οι πατέρες της μονής αναγκάστηκαν από τους κατακτητές να διαλέξουν ανάμεσα στην υπακοή προς τον Πάπα και στην εξορία. Διάλεξαν με αξιοπρέπεια τον δεύτερο δρόμο και έφυγαν, δίνοντας μαρτυρία πίστης στην Ορθοδοξία.

Για κάποιο διάστημα η μονή υπήρξε και βασιλική, καθώς υπαγόταν στον Παλαιολόγο, τον δεσπότη του Μυστρά. Πέρασε αργότερα μεγάλες δοκιμασίες, με πρώτη την πυρπόλησή της από τους Τουρκαλβανούς τη Μεγάλη Παρασκευή του χίλια επτακόσια εβδομήντα, στα χρόνια των Ορλωφικών. Στην περίοδο της Εθνεγερσίας το μοναστήρι έγινε θέατρο πολλών μαχών και κατέφυγαν εκεί επαναστάτες, γυναικόπαιδα και κληρικοί. Η μάχη που έδωσε ο Κολοκοτρώνης στην περιοχή της μονής έκρινε πολλά για την έκβαση του Αγώνα.

Ο λαός πίστεψε ακράδαντα πως η Παναγία η Γηροκομήτισσα στάθηκε δίπλα στους αγωνιστές και χάρισε τη νίκη. Το πρώτο καθολικό της μονής ήταν βυζαντινού ρυθμού με τρούλο και κίονες, αλλά το χίλια οκτακόσια έξι κατέρρευσε από σεισμό. Ο σημερινός ναός και τα κελιά χτίστηκαν από το χίλια οκτακόσια τριάντα τρία ως το χίλια οκτακόσια τριάντα έξι. Το θαυμάσιο μαρμάρινο τέμπλο κατασκευάστηκε το χίλια οκτακόσια πενήντα δύο από έναν επιδέξιο γλύπτη που καταγόταν από την Τήνο.

Μέσα στον ναό φυλάσσεται ο πάνσεπτος θησαυρός του μοναστηριού, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Γηροκομήτισσας πάνω σε επιβλητικό μαρμάρινο θρόνο. Εκεί βρίσκεται και μια άλλη σπάνια εικόνα της Παναγίας με την επιγραφή Μήτηρ Θεού η Αληθινή, μοναδική στο είδος της. Πρόκειται για έργο του δέκατου τέταρτου αιώνα, που καθαρίστηκε και συντηρήθηκε με φροντίδα από το Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών στα τέλη της δεκαετίας του ογδόντα. Το χίλια εννιακόσια σαράντα τρία οι μοναχοί εκδιώχθηκαν από τη μονή και έζησαν εξόριστοι για έναν χρόνο στο Παλιομονάστηρο.

Μετέφεραν μαζί τους με βαθιά συγκίνηση την ιερή εικόνα της Γηροκομήτισσας και τα τίμια λείψανα των αγίων. Ύστερα από τον καταστροφικό σεισμό του χίλια εννιακόσια ενενήντα τρία, η μονή ανακαινίστηκε και πανηγυρίζει λαμπρά κάθε Δεκαπενταύγουστο.