Η Παναγία η Φιλωτίτισσα της Νάξου

Ένα τουρκόπουλο δώδεκα χρονών σώθηκε από ναυάγιο στα βράχια του Καλαντού και βρήκε στοργή στο σπίτι του Στέφανου Ψαρρά. Έξι χρόνια αργότερα εκείνο το παιδί, μεγαλωμένο σαν δικό τους, έγινε δικαστής στην Κωνσταντινούπολη και έσωσε τον ψυχοπατέρα του από βέβαιο θάνατο. Ο περικαλλής ενοριακός ναός του Φιλωτίου στη Νάξο τιμάται στο όνομα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του χωριού. Η προσωνυμία Φιλωτίτισσα προέρχεται από το ίδιο το όνομα του χωριού, που είναι αρχαίο και ριζωμένο στους αιώνες.

Ο πρώτος ναός χτίστηκε, κατά την παράδοση, στα χρόνια του αυτοκράτορα Αλεξίου Κομνηνού, στα τέλη του ενδέκατου αιώνα. Εκείνο το παλαιό οικοδόμημα στάθηκε όρθιο μέχρι το έτος χίλια πεντακόσια σαράντα τέσσερα, οπότε καταστράφηκε από τουρκικές πειρατικές επιδρομές. Για μακρόν χρόνο ο τόπος έμεινε ερειπωμένος, μέχρι που οι κάτοικοι αποφάσισαν να ανεγείρουν νέο ναό. Ο σημερινός λαμπρός ναός εγκαινιάστηκε ανήμερα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, το έτος χίλια επτακόσια δεκαοκτώ.

Πίσω από την ανέγερσή του κρύβεται μια συγκλονιστική ιστορία αγάπης, καλοσύνης και θείας πρόνοιας, που σφράγισε για πάντα τη μνήμη του χωριού. Κατά την παράδοση, το έτος χίλια εξακόσια ενενήντα, ανήμερα της εορτής του Αγίου Γεωργίου, ξέσπασε ξαφνική και ασυνήθιστη κακοκαιρία στην αγροτική περιοχή του Καλαντού. Άγριος νότιος άνεμος με καταρρακτώδη βροχή σάρωνε τα πάντα, ενώ οι ποιμένες είχαν καταφύγει τρομαγμένοι μέσα στις καλύβες τους. Ο Στέφανος Ψαρράς, ένας γενναίος και φιλόξενος νοικοκύρης από το Φιλώτι, παρατήρησε ένα ιστιοφόρο να κλυδωνίζεται στα πελώρια κύματα.

Το πλοίο σπρωχνόταν αμείλικτα προς τα βράχια της ακτής και κινδύνευε άμεσα να συντριβεί στους σκληρούς γκρεμούς. Χωρίς να χάσει χρόνο, κάλεσε τους γείτονές του και έτρεξαν όλοι μαζί προς τον τόπο του ναυαγίου. Δεν πρόλαβαν όμως, καθώς το σκάφος έπεσε με πάταγο στα βράχια και κόπηκε στα τρία κομμάτια. Από τους τριάντα επιβάτες σώθηκαν μόνον δέκα, τραυματισμένοι και μισοπεθαμένοι μέσα στα παγωμένα νερά. Το πλοίο ήταν τουρκικό και οι ναυαγοί προαιώνιοι εχθροί του γένους των σωτήρων τους.

Ο Ψαρράς όμως δεν λογάριασε καταγωγή ούτε θρησκεία, αλλά τους περιμάζεψε όλους με βαθιά ανθρωπιά. Τους οδήγησε στις καλύβες, τους έδωσε ρούχα, τροφή και φροντίδα σαν να ήταν δικοί του άνθρωποι. Ανάμεσα στους ναυαγούς ξεχώριζε ένα τουρκόπουλο δώδεκα ετών, βαριά τραυματισμένο και εξουθενωμένο, που ονομαζόταν Χουσεΐν. Ο Ψαρράς το περιποιήθηκε με ιδιαίτερη στοργή, σαν να ήταν δικό του παιδί από αίμα και ψυχή. Την επόμενη μέρα οι υπόλοιποι ναυαγοί ξεκίνησαν για τη Χώρα της Νάξου, για να συναντήσουν τον βοεβόδα και να γυρίσουν στην πατρίδα τους.

Δυστυχώς όμως, καθώς πλησίαζαν στο Σαγκρί, εκλήφθηκαν ως πειρατές και σφάχτηκαν από τους κατοίκους πριν προλάβουν να μιλήσουν. Το παιδί παρέμεινε στο Φιλώτι, για να αναρρώσει από τα τραύματα και τη μεγάλη ταλαιπωρία του ναυαγίου. Η σύζυγος του Ψαρρά, η Πλυτώ, στην αρχή δεν είδε με καλό μάτι το τουρκάκι μέσα στο σπίτι της. Ο σύζυγός της όμως της έλεγε στερεότυπα τα λόγια: κάνε το καλό και ρίχ' το στο γιαλό. Σιγά σιγά εκείνη συμπάθησε το παιδί και τελικά το αγάπησε σαν δικό της σπλάχνο.

Ο Χουσεΐν έμαθε ελληνικά, ζήτησε μόνος του να βαπτιστεί και να γίνει χριστιανός. Τον βάφτισαν Γεώργιο, σε ανάμνηση της ημέρας του ναυαγίου που τον γλίτωσε από βέβαιο θάνατο. Πέρασαν έξι χρόνια και ο νεαρός Γεώργιος μεγάλωσε δίπλα στους ψυχογονείς του σαν αληθινό παιδί τους. Τους ακολουθούσε στα γιδοπρόβατα, στα χωράφια και τους αποκαλούσε με τρυφερότητα πατέρα και μητέρα. Μια μέρα όμως εμφανίστηκε ξαφνικά ο βοεβόδας της Νάξου, συνοδευόμενος από Τούρκο απεσταλμένο της Κωνσταντινούπολης.

Αναζήτησαν τον Χουσεΐν, αποκαλύπτοντας ότι ήταν γιος επιφανούς προύχοντα και έπρεπε να επιστρέψει στον φυσικό πατέρα του. Ο Ψαρράς και η Πλυτώ στενοχωρήθηκαν αφάνταστα, γιατί τον είχαν αγαπήσει με όλη τη δύναμη της ψυχής τους. Ο βοεβόδας προσέφερε χρηματική ανταμοιβή, μα η Πλυτώ απάντησε ότι ήθελαν μόνο το παιδί και όχι τα χρήματα. Μέσα σε δάκρυα εκατέρωθεν, ο Γεώργιος αποχαιρέτησε τους ψυχογονείς του και αναχώρησε για την Πόλη. Τα χρόνια κυλούσαν χωρίς κανένα νέο, μα ο γέροντας Ψαρράς αναστέναζε κάθε φορά που έπεφτε στο νου του το αγαπημένο παιδί.

Το έτος χίλια επτακόσια δέκα οι προεστοί του Φιλωτίου αποφάσισαν να χτίσουν νέα και μεγάλη εκκλησία στη θέση του παλαιού ερειπωμένου ναού. Ο χώρος όμως ανήκε στον Φράγκο άρχοντα και τιμαριώτη Χρύσανθο Μπαρότζι, ο οποίος αρνιόταν κατηγορηματικά κάθε παραχώρηση. Οι ζωηρότεροι Φιλωτίτες, με επικεφαλής τον Στέφανο Ψαρρά, μπήκαν αυθαίρετα στον χώρο και άρχισαν να ανοίγουν τα θεμέλια του νέου ναού. Ο Ψαρράς κρατούσε μάλιστα το γιαταγάνι του και απειλούσε όποιον τολμούσε να εμποδίσει την ιερή εργασία τους.

Ο Μπαρότζι κατέφυγε αρχικά στον βοεβόδα, αλλά μη δικαιωθείς προσέφυγε στον Γάλλο πρόξενο της Νάξου. Εκείνος ενημέρωσε τον Γάλλο πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη, ο οποίος απαίτησε από την Υψηλή Πύλη την παραδειγματική τιμωρία των αυθαιρετούντων χωρικών. Η Πύλη διέταξε αμέσως τη σύλληψη του Ψαρρά και την αποστολή του σιδηροδέσμιου στην πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας. Όλο το χωριό έκλαψε όταν τον συνέλαβαν, γιατί όλοι ήταν βέβαιοι πως τον περίμενε σίγουρος αποκεφαλισμός.

Φυλακίστηκε δύο ολόκληρους μήνες υπό απάνθρωπες συνθήκες, μα κατάφερε να αντέξει τα βασανιστήρια ως γερό κόκαλο. Όταν επιτέλους οδηγήθηκε στο δικαστήριο, ο δικαστής άνοιξε τη δικογραφία και διάβασε το όνομά του δυνατά. Ύψωσε έκπληκτος το κεφάλι, ατένισε το εδώλιο και αναγνώρισε στο πρόσωπο του γέροντα τον ψυχοπατέρα του από το Φιλώτι. Ήταν ο μικρός Χουσεΐν, που είχε γίνει πλέον σπουδαίος δικαστής στην αυλή του Σουλτάνου. Η Παναγία τον είχε στείλει στην πιο κρίσιμη ώρα του ψυχοπατέρα του.

Ο δικαστής διέταξε αμέσως να λύσουν τον γέροντα κατηγορούμενο και κάλεσε τον Μπαρότζι να αναπτύξει την κατηγορία του. Καθώς εκείνος αγόρευε, ο Χουσεΐν μπέης είχε τα μάτια του στραμμένα στον Ψαρρά, με βαθιά συγκίνηση και ζωηρές αναμνήσεις. Αναπολούσε τις στιγμές που έζησε με τον ψυχοπατέρα, την ψυχομητέρα και τα άλλα παιδιά στα βουνά του Φιλωτίου. Μόλις τελείωσε η κατηγορία, ο δικαστής σηκώθηκε όρθιος και με φωνή παλλόμενη απήγγειλε την απόφασή του.

Στο όνομα του Σουλτάνου Αχμέτη του Τρίτου, κήρυξε αθώο τον κατηγορούμενο και επέτρεψε να τελειώσει η εκκλησία χωρίς εμπόδια. Ο Μπαρότζι και ο Γάλλος διπλωμάτης αποχώρησαν κατησχημένοι, ενώ ο Ψαρράς έμεινε αποσβολωμένος από έκπληξη, απορία και χαρά μαζί. Τότε ο δικαστής τον πλησίασε με δάκρυα στα μάτια και του ψιθύρισε τη γνωστή φράση της παιδικής του ηλικίας. Πατέρα Στέφανε, δεν με γνωρίζεις; Είμαι ο Χουσεΐν, ο Γιώργης, το ψυχοπαίδι σου.

Οι δύο άνδρες έμειναν αγκαλιασμένοι, κλαίγοντας από συγκίνηση και ευγνωμοσύνη για το θαύμα της Παναγίας. Ο γέροντας ευχαρίστησε τον Θεό και την Παναγία, που του έστειλαν τον σωτήρα του στο πρόσωπο του ίδιου του ψυχοπαιδιού του. Ο Χουσεΐν μπέης φιλοξένησε τον Ψαρρά στο αρχοντικό του για έναν ολόκληρο μήνα με μεγάλη τιμή και αγάπη. Όταν ήρθε η ώρα της αναχώρησης, του χάρισε δύο κασέλες γεμάτες δώρα, ένα σακούλι φλουριά και μία κουμπούρα. Του έδωσε ακόμη και σουλτανικό φιρμάνι, ώστε να μην τολμήσει κανείς να τον πειράξει στον δρόμο της επιστροφής.

Πατέρα, του είπε, με τα φλουριά θα χτίσεις την εκκλησία και ένα μεγάλο καμπαναριό για τη χάρη της Παναγίας. Όταν ο Ψαρράς έφθασε στη Νάξο, ο βοεβόδας τον πλησίασε με δύο Τούρκους τσελεπήδες για να εισπράξει τον τελωνειακό δασμό. Μόλις όμως είδαν το φιρμάνι του Σουλτάνου, έσκυψαν με δέος και τον προσκύνησαν σιωπηλά. Η είδηση διαδόθηκε σε όλο το νησί και οι Φιλωτίτες του επιφύλαξαν ενθουσιώδη υποδοχή με τσαμπούνες και τραγούδια. Την επομένη ο Ψαρράς κατέσχεσε ολόκληρο τον λαχανόκηπο του Μπαρότζι και τον κήρυξε κτήμα της Εκκλησίας μαζί με τόπο νεκροταφείου.

Με τα χρήματα του Χουσεΐν μπέη κατασκευάστηκε ο περικαλλέστατος ναός της Παναγίας της Φιλωτίτισσας με το ωραιότατο κωδωνοστάσιο. Τα εγκαίνια τελέστηκαν με μεγαλοπρέπεια στις δεκαπέντε Αυγούστου του έτους χίλια επτακόσια δεκαοκτώ. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον φλογερό και ενάρετο Στέφανο Ψαρρά, οι συμπατριώτες του εντοίχισαν μαρμάρινη πλάκα με τη μορφή του. Η πλάκα αυτή σώζεται μέχρι σήμερα στο κωδωνοστάσιο και υπενθυμίζει το αγαπημένο του ρητό για την ανταπόδοση του καλού.

Κάνε το καλό και ρίχ' το στο γιαλό, έλεγε ο απλοϊκός και μεγαλόψυχος εκείνος χωρικός, που είδε την πλήρη επαλήθευση των λόγων του. Ο ναός κείται στην κεντρική πλατεία του Φιλωτίου, σκιαζόμενος από μεγάλους πλατάνους που χαρίζουν δροσιά στους προσκυνητές. Είναι τρίκλιτη βασιλική και θεωρείται από τα σημαντικότερα θρησκευτικά μνημεία ολόκληρης της Νάξου. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν τα τρία υψωμένα κωδωνοστάσια, που φέρουν χρονολογίες και αναμνηστικές παραστάσεις από διάφορες εποχές.

Εσωτερικά ξεχωρίζει το επιβλητικό μαρμάρινο τέμπλο, εξαιρετικά διακοσμημένο και υψηλό σχεδόν μέχρι τον θόλο του ναού. Η τιμώμενη εικόνα της Παναγίας φέρει αργυρό κάλυμμα με την επιγραφή ότι έγινε από χέρι Σεβαστιανού Σμυρναίου. Κατά την εορτή της Κοιμήσεως πραγματοποιείται παναξιακός πανηγυρικός εορτασμός με πλήθος προσκυνητών από όλη την Ελλάδα. Φιλωτίτες από τα πέρατα της γης συναθροίζονται με ευλάβεια για να προσκυνήσουν την Παναγία τους και να χορέψουν τη ναξιώτικη σούστα.