Η Παναγία η Φανερωμένη της Νάξου

Τρεις ναυτικοί που πάλευαν με την τρικυμία στα δυτικά παράλια της Νάξου είδαν μέσα στο πυκνό σκοτάδι ένα παράξενο φως να λάμπει στην ακρογιαλιά. Πλησίασαν με κόπο και αντίκρισαν μια μικρή εικόνα της Παναγίας, αφημένη πάνω στα άσπρα χώματα του ακρωτηρίου. Με βαθιά ευλάβεια την τοποθέτησαν στο μικρό ναΰδριο του Προφήτη Ηλία, ενώ η θάλασσα είχε ήδη γαληνέψει γύρω τους. Όταν δοκίμασαν να επιβιβαστούν στο πλοιάριο και να φύγουν, η Κυρία των Αγγέλων εμπόδισε με θαυμαστό τρόπο τον απόπλου τους.

Τότε οι τρεις άνδρες στάθηκαν μπροστά στην αγία εικόνα και έδωσαν υπόσχεση πως θα γυρίσουν για να χτίσουν μοναστήρι. Έτσι γεννήθηκε η Ιερά Μονή της Φανερωμένης, δεκαπέντε χιλιόμετρα μακριά από την πόλη της Νάξου, μέσα στα όρια της Κοινότητας Κωμιακής. Σε παλιά έγγραφα την συναντούμε ως Πεφανερωμένη, ως Ακρωτηριώτισσα, ή ως κειμένη στα άσπρα χώματα. Η μνήμη της τιμάται κατά την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στις δεκαπέντε και στις είκοσι τρεις Αυγούστου, με μεγάλη λαμπρότητα και πανηγυρικές ακολουθίες κάθε χρόνο.

Το ολόλευκο κτίριο της μονής, μετά την ανακαίνιση από τον Σεβασμιότατο Μητροπολίτη Παροναξίας Αμβρόσιο, αγναντεύει σήμερα το γαλάζιο Αιγαίο και τα γύρω Κυκλαδονήσια. Ο ακριβής χρόνος ανέγερσης της μονής παραμένει άγνωστος, όμως ο κώδικάς της φυλάσσει πολύτιμα στοιχεία από το χέρι του αείμνηστου εκπαιδευτικού Αντωνίου Κατσουρού. Από τη μεταγραφή του συμπεραίνουμε πως η μονή προϋπήρχε του έτους χίλια πεντακόσια ενενήντα επτά μετά Χριστόν, και είχε ονομαστεί Σταυροπήγιο από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Θεόληπτο.

Ως μικρότερη αδελφότητα πιθανόν υφίστατο και πολλές δεκαετίες νωρίτερα, μέσα στους κόλπους της ορθόδοξης παράδοσης. Αφού απέκτησε αξιόλογη περιουσία και πολλούς μοναχούς, ανυψώθηκε σε Σταυροπήγιο για να απολαμβάνει τα προνόμια του Οικουμενικού Θρόνου. Η παράδοση για την ανεύρεση της ιεράς εικόνας μάς οδηγεί σε χρόνους πολύ μακρινούς και σκοτεινούς για την Εκκλησία. Τότε οι χριστιανοί της Κωνσταντινούπολης και άλλων παραθαλάσσιων πόλεων έριχναν τις εικόνες στη θάλασσα, για να τις προφυλάξουν από τους εικονομάχους ή από τους σταυροφόρους μετά την Τέταρτη Σταυροφορία του χίλια διακόσια τέσσερα μετά Χριστόν.

Άλλωστε και άλλες εικόνες της Νάξου, όπως η Παντάνασσα, η Χρυσοπολίτισσα και η Αγιά, συνδέονται με παρόμοιες ευλαβικές παραδόσεις του πιστού λαού. Λίγα χρόνια μετά την πρώτη ανακήρυξη, ο Μητροπολίτης Παροναξίας Νικηφόρος Μελισσηνός ανέτρεψε το σιγίλλιο του χίλια πεντακόσια ενενήντα επτά με νέο έγγραφο του χίλια εξακόσια δεκατέσσερα μετά Χριστόν. Έτσι το μοναστήρι πέρασε ξανά κάτω από τη διοίκηση της Μητροπόλεως, αλλάζοντας θεσμικό χαρακτήρα για αρκετές δεκαετίες.

Πολύ αργότερα, ο εθνομάρτυς και άγιος Γρηγόριος ο Πέμπτος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αποκατέστησε τη μονή πάλι ως Σταυροπήγιο, κατά το έτος χίλια επτακόσια ενενήντα οκτώ μετά Χριστόν. Το ίδιο έπραξε και ο επίσης εθνομάρτυς Πατριάρχης Κύριλλος ο Έκτος, κατά το έτος χίλια οκτακόσια δεκαέξι μετά Χριστόν, επιβεβαιώνοντας το πατριαρχικό κύρος της μονής. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα η Ιερά Μονή της Φανερωμένης γνωρίζει ημέρες πραγματικής ακμής και πνευματικής λάμψης.

Ηγούμενος από το χίλια οκτακόσια δεκαέξι ανέλαβε ο Δωρόθεος Τζιώτης, άνδρας με μεγάλο εκπαιδευτικό όραμα και βαθιά πίστη. Το χίλια οκτακόσια είκοσι έξι ίδρυσε δύο αλληλοδιδακτικά σχολεία, ένα στο μετόχι της Αγίας Κυριακής και ένα στους Ακαδήμους της Τραγαίας. Στην Αγία Κυριακή λειτουργούσε σχολείο ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, με αξιοσημείωτη παράδοση γραμμάτων. Αργότερα ηγούμενος της μονής εκλέχθηκε ο Ηλίας Γεωργιάδης, μεγάλη πνευματική μορφή που αναλώθηκε στη διακονία μεταξύ Νάξου και Πάρου.

Εκοιμήθη το χίλια οκτακόσια εξήντα μετά Χριστόν και ετάφη στον Προφήτη Ηλία, κοντά στη Φανερωμένη, όπου είχε αγωνιστεί πνευματικά. Μαθητής του και αδελφός της ίδιας μονής υπήρξε και ο άγιος Αρσένιος ο εν Πάρω, μια από τις πιο φωτεινές μορφές του νεότερου ορθόδοξου μοναχισμού. Με την ανατολή του εικοστού αιώνα η μονή αρχίζει σταδιακά να παρακμάζει, καθώς αλλάζουν δραματικά οι συνθήκες της εποχής. Ηγούμενοι κατά την περίοδο αυτή διετέλεσαν ο Κύριλλος Σαραντινός, ο Ανδρέας Παυλάκης, ο Ανδρόνικος Παλυβός, ο Γρηγόριος Συνοίκης, ο Αλέξανδρος Μοστράτος και ο Αντώνιος Παραράς.

Για μικρό διάστημα ηγούμενος υπήρξε και ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Αμβρόσιος, όταν υπηρετούσε ως ιεροκήρυκας στη Μητρόπολη Παροναξίας. Τρεις βασικές αιτίες οδήγησαν τη μονή στην παρακμή της: οι συνεχείς απαλλοτριώσεις των κτημάτων από το ελληνικό κράτος. Επίσης οι κατά καιρούς εκποιήσεις και παραχωρήσεις περιουσιακών στοιχείων από ορισμένους μοναχούς, μαζί με τη γενικότερη κάμψη του μοναχισμού της εποχής. Όλα αυτά μαζί έπληξαν βαθιά την αδελφότητα και την οικονομική της βάση.

Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας και της Τουρκοκρατίας τη μονή επισκέφθηκαν αρκετοί ευρωπαίοι περιηγητές, που κατέγραψαν τις εντυπώσεις τους με πολύ ενδιαφέρον. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι Γάλλοι μοναχοί Ροβέρτος Σωζέ και Φραγκίσκος Ταριγιόν, καθώς και ο Γερμανός Ιγνάτιος Λίχτζε, οι οποίοι δημοσίευσαν τις περιγραφές τους στον τύπο της εποχής. Επίσης οι Τεβενότ και Ντουλίτ, κατά το έτος χίλια οκτακόσια εβδομήντα τέσσερα μετά Χριστόν, παρέδωσαν αρκετές πολύτιμες πληροφορίες για το μοναστήρι.

Η Ιερά Μονή της Φανερωμένης είχε υπό την επιστασία της σημαντικά μετόχια σε Νάξο και Πάρο, που ενίσχυαν την πνευματική και οικονομική παρουσία της. Συγκεκριμένα είχε στην ευθύνη της το μετόχι της Αγίας Κυριακής της Νάξου και το μετόχι του Αγίου Μηνά της Νάξου. Διακρατούσε ακόμη το μετόχι του Αγίου Γεωργίου της Πάρου και το μετόχι της Αγίας Κυριακής της Πάρου, που στην πραγματικότητα ανήκε στον Άγιο Γεώργιο. Έτσι η Φανερωμένη απλωνόταν στα νησιά ως ένα φωτεινό κέντρο προσευχής, παιδείας και διακονίας. Η εικόνα της παραμένει μέχρι σήμερα παρηγοριά για τους ναυτικούς και ελπίδα για κάθε προσκυνητή που ανηφορίζει με πίστη στα άσπρα χώματα.