Η Παναγία η Εικοσιφοίνισσα του Παγγαίου

Μια εικόνα που έλαμπε με φως πορφυρό, σαν τη βασιλική βαφή των Φοινίκων, έδωσε τ' όνομά της σ' ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της Μακεδονίας. Εκατόν εβδομήντα δύο μοναχοί σφαγιάστηκαν εδώ από τους Τούρκους μέσα σε μία μόνο μέρα του Αυγούστου, γιατί στήριζαν τους Χριστιανούς της Θράκης. Στον δρόμο ανάμεσα στις Σέρρες και την Καβάλα, στη βόρεια πλαγιά του κατάφυτου Παγγαίου, σε υψόμετρο εφτακοσίων πενήντα τριών μέτρων, υψώνεται η Ιερά Μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας.

Είναι ένας από τους δύο μεγάλους ιερούς τόπους της Ανατολικής Μακεδονίας που συνεχίζει να συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών μέχρι σήμερα. Οι πιστοί έρχονται για να προσκυνήσουν την αχειροποίητη εικόνα της Θεοτόκου και να βρουν ησυχία μέσα στο γαλήνιο φυσικό περιβάλλον του βουνού. Το όνομα της Μονής συνδέεται με ένα θαύμα της εικόνας, η οποία σκόρπιζε γύρω της ένα φως κόκκινο σαν την πορφύρα των Φοινίκων. Από τη φράση «εικών φοινίσσουσα» προήλθε σταδιακά η ονομασία εικών-φοίνισσα και τελικά Εικοσιφοίνισσα, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα οι Έλληνες πιστοί.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο επίσκοπος Φιλίππων Σώζων, που συμμετείχε στην Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας, ίδρυσε ναό και μοναστικό οικισμό στη θέση Βίγλα. Εκεί σώζονται ακόμα ερείπια τείχους και πύργου, που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μεγάλου αρχαίου φρουρίου στην περιοχή. Όλα αυτά εγκαταλείφθηκαν αργότερα, όταν έφτασε στον τόπο ο πρώτος κτίτορας της Μονής, ο Άγιος Γερμανός, ένας ασκητής με βαθιά πνευματική εμπειρία. Από πολύ νεαρή ηλικία ασκήτευε στους Άγιους Τόπους, στην Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου, κοντά στον ποταμό Ιορδάνη.

Για αρκετούς αιώνες μετά την ίδρυση, η ιστορία της Μονής παραμένει εντελώς άγνωστη και σκοτεινή για τους ερευνητές. Οι αρχαιολογικές ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το Καθολικό της Μονής χτίστηκε ξανά κατά τον ενδέκατο αιώνα. Την ίδια εποχή η Μονή έγινε σταυροπηγιακή, δηλαδή εξαρτιόταν απευθείας από τον Οικουμενικό Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη. Νέα λάμψη γνώρισε το μοναστήρι τον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν αποσύρθηκε εκεί ο Πατριάρχης Άγιος Διονύσιος.

Παραιτήθηκε από τον θρόνο του και έγινε ο δεύτερος κτίτορας του ιερού καθιδρύματος. Στα χρόνια του Αγίου Διονυσίου το μοναστήρι απέκτησε μεγάλη ακμή και αίγλη σε όλη την Ανατολική Μακεδονία. Σύμφωνα με ένα κατάστιχο του δέκατου έκτου αιώνα, στις αρχές του ζούσαν στη Μονή εικοσιτέσσερις ιερομόναχοι, τρεις ιεροδιάκονοι και εκατόν σαράντα πέντε μοναχοί. Όλοι αυτοί διέτρεχαν τη Μακεδονία και τη Θράκη, ενίσχυαν τους Χριστιανούς στην πίστη και απέτρεπαν τους εξισλαμισμούς από τους Τούρκους.

Η δράση τους αυτή προκάλεσε την οργή των κατακτητών, οι οποίοι την εικοστή πέμπτη Αυγούστου κατέσφαξαν και τους εκατόν εβδομήντα δύο μονάζοντες. Δεν κατέστρεψαν τον ναό ούτε τα κτίρια, όμως η Μονή έμεινε έρημη και ακατοίκητη για δεκατρία ολόκληρα χρόνια μετά τη σφαγή. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο πέτυχε λίγο αργότερα να λάβει άδεια από τον Σουλτάνο για την αναδιοργάνωση του ερειπωμένου μοναστηριού. Με τη βοήθεια δέκα μοναχών από το Άγιον Όρος, μέσα σε μια δεκαετία προσήλθαν πενήντα νέοι μοναχοί, διάκονοι και ιερομόναχοι.

Στα χρόνια που ακολούθησαν η Μονή έγινε πνευματικό και εθνικό κέντρο ολόκληρης της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Εκεί ο Εμμανουήλ Παπάς, όταν έφτασε από τις Σέρρες, όρκισε τους οπλίτες του και κήρυξε την Επανάσταση. Στην Ιερά Μονή λειτουργούσε περίφημη Ελληνική Σχολή, η οποία μόρφωνε τα παιδιά της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης για πολλές γενιές. Ιδιαίτερα αξιόλογη ήταν η Βιβλιοθήκη της Εικοσιφοίνισσας, που πριν τη λεηλασία της από τους Βουλγάρους περιλάμβανε χίλιους τριακόσιους τόμους βιβλίων.

Ορισμένα από τα χειρόγραφά της είχαν τεράστια αρχαιολογική και ιστορική αξία για τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία. Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα η Μονή αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες και μεγάλες δοκιμασίες. Μια καταστροφική πυρκαγιά αποτέφρωσε τη δυτική πλευρά και μέρος της βόρειας, ενώ λίγα χρόνια αργότερα μια θανατηφόρα επιδημία χολέρας αποδεκάτισε τους μοναχούς. Για την ανόρθωση της Εικοσιφοίνισσας φρόντισε ιδιαίτερα ο περιφανής Μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος στις αρχές του εικοστού αιώνα.

Λίγα χρόνια αργότερα οι Βούλγαροι σύλησαν τους ανεκτίμητους εθνικοθρησκευτικούς θησαυρούς της Μονής και τους μετέφεραν μακριά. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ίδιοι ολοκλήρωσαν την καταστροφή, βάζοντας φωτιά και αποτεφρώνοντας τα οικοδομήματά της. Η ανοικοδόμηση της Μονής άρχισε πραγματικά μετά τον πόλεμο και μέσα σε μια δεκαπενταετία απέκτησε τη σημερινή της εμφάνιση, με τις μοναχές να συνεχίζουν την παράδοση. Μια εικόνα που έλαμπε με φως πορφυρό, σαν τη βασιλική βαφή των Φοινίκων, έδωσε τ' όνομά της σ' ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της Μακεδονίας.

Εκατόν εβδομήντα δύο μοναχοί σφαγιάστηκαν εδώ από τους Τούρκους μέσα σε μία μόνο μέρα του Αυγούστου, γιατί στήριζαν τους Χριστιανούς της Θράκης. Στον δρόμο ανάμεσα στις Σέρρες και την Καβάλα, στη βόρεια πλαγιά του κατάφυτου Παγγαίου, σε υψόμετρο εφτακοσίων πενήντα τριών μέτρων, υψώνεται η Ιερά Μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας. Είναι ένας από τους δύο μεγάλους ιερούς τόπους της Ανατολικής Μακεδονίας που συνεχίζει να συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών μέχρι σήμερα.

Οι πιστοί έρχονται για να προσκυνήσουν την αχειροποίητη εικόνα της Θεοτόκου και να βρουν ησυχία μέσα στο γαλήνιο φυσικό περιβάλλον του βουνού. Το όνομα της Μονής συνδέεται με ένα θαύμα της εικόνας, η οποία σκόρπιζε γύρω της ένα φως κόκκινο σαν την πορφύρα των Φοινίκων. Από τη φράση «εικών φοινίσσουσα» προήλθε σταδιακά η ονομασία εικών-φοίνισσα και τελικά Εικοσιφοίνισσα, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα οι Έλληνες πιστοί. Σύμφωνα με την παράδοση, ο επίσκοπος Φιλίππων Σώζων, που συμμετείχε στην Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας, ίδρυσε ναό και μοναστικό οικισμό στη θέση Βίγλα.

Εκεί σώζονται ακόμα ερείπια τείχους και πύργου, που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μεγάλου αρχαίου φρουρίου στην περιοχή. Όλα αυτά εγκαταλείφθηκαν αργότερα, όταν έφτασε στον τόπο ο πρώτος κτίτορας της Μονής, ο Άγιος Γερμανός, ένας ασκητής με βαθιά πνευματική εμπειρία. Από πολύ νεαρή ηλικία ασκήτευε στους Άγιους Τόπους, στην Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου, κοντά στον ποταμό Ιορδάνη. Για αρκετούς αιώνες μετά την ίδρυση, η ιστορία της Μονής παραμένει εντελώς άγνωστη και σκοτεινή για τους ερευνητές.

Οι αρχαιολογικές ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το Καθολικό της Μονής χτίστηκε ξανά κατά τον ενδέκατο αιώνα. Την ίδια εποχή η Μονή έγινε σταυροπηγιακή, δηλαδή εξαρτιόταν απευθείας από τον Οικουμενικό Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη. Νέα λάμψη γνώρισε το μοναστήρι τον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν αποσύρθηκε εκεί ο Πατριάρχης Άγιος Διονύσιος. Παραιτήθηκε από τον θρόνο του και έγινε ο δεύτερος κτίτορας του ιερού καθιδρύματος. Στα χρόνια του Αγίου Διονυσίου το μοναστήρι απέκτησε μεγάλη ακμή και αίγλη σε όλη την Ανατολική Μακεδονία.

Σύμφωνα με ένα κατάστιχο του δέκατου έκτου αιώνα, στις αρχές του ζούσαν στη Μονή εικοσιτέσσερις ιερομόναχοι, τρεις ιεροδιάκονοι και εκατόν σαράντα πέντε μοναχοί. Όλοι αυτοί διέτρεχαν τη Μακεδονία και τη Θράκη, ενίσχυαν τους Χριστιανούς στην πίστη και απέτρεπαν τους εξισλαμισμούς από τους Τούρκους. Η δράση τους αυτή προκάλεσε την οργή των κατακτητών, οι οποίοι την εικοστή πέμπτη Αυγούστου κατέσφαξαν και τους εκατόν εβδομήντα δύο μονάζοντες. Δεν κατέστρεψαν τον ναό ούτε τα κτίρια, όμως η Μονή έμεινε έρημη και ακατοίκητη για δεκατρία ολόκληρα χρόνια μετά τη σφαγή.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο πέτυχε λίγο αργότερα να λάβει άδεια από τον Σουλτάνο για την αναδιοργάνωση του ερειπωμένου μοναστηριού. Με τη βοήθεια δέκα μοναχών από το Άγιον Όρος, μέσα σε μια δεκαετία προσήλθαν πενήντα νέοι μοναχοί, διάκονοι και ιερομόναχοι. Στα χρόνια που ακολούθησαν η Μονή έγινε πνευματικό και εθνικό κέντρο ολόκληρης της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Εκεί ο Εμμανουήλ Παπάς, όταν έφτασε από τις Σέρρες, όρκισε τους οπλίτες του και κήρυξε την Επανάσταση.

Στην Ιερά Μονή λειτουργούσε περίφημη Ελληνική Σχολή, η οποία μόρφωνε τα παιδιά της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης για πολλές γενιές. Ιδιαίτερα αξιόλογη ήταν η Βιβλιοθήκη της Εικοσιφοίνισσας, που πριν τη λεηλασία της από τους Βουλγάρους περιλάμβανε χίλιους τριακόσιους τόμους βιβλίων. Ορισμένα από τα χειρόγραφά της είχαν τεράστια αρχαιολογική και ιστορική αξία για τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία. Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα η Μονή αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες και μεγάλες δοκιμασίες.

Μια καταστροφική πυρκαγιά αποτέφρωσε τη δυτική πλευρά και μέρος της βόρειας, ενώ λίγα χρόνια αργότερα μια θανατηφόρα επιδημία χολέρας αποδεκάτισε τους μοναχούς. Για την ανόρθωση της Εικοσιφοίνισσας φρόντισε ιδιαίτερα ο περιφανής Μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος στις αρχές του εικοστού αιώνα. Λίγα χρόνια αργότερα οι Βούλγαροι σύλησαν τους ανεκτίμητους εθνικοθρησκευτικούς θησαυρούς της Μονής και τους μετέφεραν μακριά στη χώρα τους. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ίδιοι ολοκλήρωσαν την καταστροφή, βάζοντας φωτιά και αποτεφρώνοντας τα παλιά οικοδομήματά της. Η ανοικοδόμηση της Μονής άρχισε πραγματικά μετά τον πόλεμο και απέκτησε σταδιακά τη σημερινή της εμφάνιση, με τις μοναχές να συνεχίζουν την παράδοση.