Μέσα στους μοναστικούς αγώνες της φημισμένης ρωσικής γης αναδείχθηκε ένας ταπεινός ασκητής που έμελλε να γίνει αρχιεπίσκοπος μεγάλης ιστορικής έδρας. Ο Όσιος Θεόφιλος ανήκε στη χορεία των αγίων πατέρων της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου και διέπρεψε στις Μακρινές Σπηλιές με αυστηρή άσκηση. Πριν αναδειχθεί στο αρχιερατικό αξίωμα, έζησε στο μοναστήρι του Οτένσκ και υφαινε εκεί τον βίο του με προσευχή, νηστεία και υπακοή. Μετά την κοίμηση του προκατόχου του Ιωνά, εκλέχθηκε με κλήρο και αναδείχθηκε αρχιεπίσκοπος της πόλεως Νόβγκοροντ.

Η χειροτονία του τελέστηκε με κάθε ιερή τάξη στη Μόσχα, μέσα στα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα. Από την πρώτη στιγμή αντιμετώπισε σκληρή ποιμαντική δοκιμασία, καθώς η πόλη του ταραζόταν από εσωτερικές διαιρέσεις και πολιτικές φιλοδοξίες. Η ισχυρή αρχόντισσα Μάρθα Μπορετσκάγια και οι οπαδοί της ξεσήκωσαν τον λαό εναντίον του μεγάλου ηγεμόνα της Μόσχας, Ιωάννου του Τρίτου. Ο μοναχός Πίμεν, σύμμαχος της Μπορετσκάγια, υποδαύλιζε εχθρότητα προς τον αρχιεπίσκοπο μέσα στο ίδιο το ποίμνιο.

Μερίδα των κατοίκων μάλιστα έκλινε επικίνδυνα προς την προσχώρηση στη Λιθουανία και απειλούσε με αποστασία από την ορθόδοξη πίστη. Ο άγιος προσπάθησε με κάθε δυνατό τρόπο να συγκρατήσει τους εξεγερμένους και να τους υπενθυμίσει την υποχρέωση να μείνουν πιστοί στην Ορθοδοξία. Είπε με πόνο πατρικό πως θα επέστρεφε στο ταπεινό του κελί, από όπου τον είχαν τραβήξει για να ντροπιαστεί από τη στάση τους. Το έγγραφο της παραίτησής του γράφτηκε στα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα και διασώζεται μέχρι σήμερα ως πολύτιμη ιστορική μαρτυρία.

Όμως οι κοντόφθαλμοι κάτοικοι δεν άκουσαν τη φωνή του ποιμένα τους, και σύντομα ξέσπασε αδελφοκτόνος πόλεμος ανάμεσα στη Μόσχα και το Νόβγκοροντ. Η ήττα των Νοβγκοροντινών ήταν συντριπτική και πολλοί από αυτούς αναγκάστηκαν να ζητήσουν έλεος από τον νικητή. Στους περισσότερους η ζωή χαρίστηκε χάρη στις θερμές πρεσβείες και τη μεσιτεία του ίδιου του αρχιεπισκόπου τους. Λίγο αργότερα ο Ιωάννης ο Τρίτος έστειλε τον Θεόφιλο φυλακισμένο στη Μονή Τσούντοβ της Μόσχας, όπου παρέμεινε ολόκληρα τρία χρόνια.

Εκεί μέσα έδωσε τη μεγαλύτερη μάχη της ζωής του, αυτήν της υπομονής και της σιωπηρής συγχώρησης, και εκεί κοιμήθηκε εν ειρήνη Κυρίου. Όταν ασθένησε βαρύτατα στη μονή Τσούντοβ, του εμφανίστηκε σε όραμα ο Άγιος Νίφων του Νόβγκοροντ, που είναι ενταφιασμένος στις Σπηλιές του Κιέβου. Ο άγιος του υπενθύμισε την παλιά υπόσχεση να προσκυνήσει τους θαυματουργούς πατέρες της Λαύρας των Σπηλαίων. Ξεκίνησε αμέσως την πορεία προς το Κίεβο και, καθώς πλησίαζε τον ποταμό Δνείπερο, η ασθένειά του δυνάμωσε ακόμη περισσότερο.

Έλαβε τότε θεία αποκάλυψη ότι δεν θα έφτανε ζωντανός στις Σπηλιές, αλλά το τίμιο σώμα του θα αναπαυόταν εκεί. Έτσι ακριβώς εκπληρώθηκε ο λόγος του Κυρίου επί του πιστού του δούλου, και το τίμιο λείψανό του ενταφιάστηκε με ευλάβεια στις άγιες σπηλιές της Λαύρας. Ταις πρεσβείαις του Οσίου Θεοφίλου Αρχιεπισκόπου Νόβγκοροντ, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.