Σε μια εποχή ταραγμένη από διωγμούς και αναστατώσεις, δύο νέοι ευγενείς αξιωματικοί του βυζαντινού στρατού άφησαν τη δόξα και έγιναν ασκητές της ερήμου. Δυστυχώς για τους Αγίους Βαρνάβα και Ιλαρίωνα τους θαυματουργούς γνωρίζουμε σχετικά λίγα στοιχεία από τις πηγές μας. Ο Λεόντιος Μαχαιράς στο χρονικό του, καθώς και ο Κυπριανός στην ιστορία του, κατατάσσουν τους Αγίους μεταξύ των τριακοσίων λεγομένων Αλαμανών. Οι Αλαμανοί αυτοί πήγαν στην Κύπρο μετά τη δεύτερη Σταυροφορία και ασκήτευσαν σε διάφορα μέρη της νήσου.

Με τη γνώμη όμως αυτή, όσο πιθανή και αν φαίνεται, συγκρούεται μια άλλη παράδοση και συγκεκριμένη πληροφορία. Σύμφωνα με την παράδοση και το συναξάρι των Αγίων, οι Όσιοι κατάγονταν από την Καππαδοκία της Μικράς Ασίας. Έζησαν μάλιστα στα χρόνια της βασιλείας του Θεοδοσίου του Μικρού και υπηρετούσαν με ζήλο μέσα στις βυζαντινές τάξεις του αυτοκρατορικού στρατού της εποχής τους. Και οι δύο οι Άγιοι κατάγονταν από ευγενικές οικογένειες και διακρίνονταν στην υπηρεσία τους για διάφορες αρετές.

Ξεχώριζαν για το παράστημα τους, την ανδρεία τους και την όλη γενικά εξαίρετη ζωή τους μέσα στο στράτευμα. Παρά το λαμπρό μέλλον που τους ανοιγόταν στην υπηρεσία τους, η αγάπη του Χριστού τους έκαμε να πάρουν μεγάλη απόφαση. Άφησαν νωρίς τον στρατό και τη δόξα που τους χαμογελούσε, και αφιερώθηκαν εξ ολοκλήρου στον Χριστό. Πήγαν λοιπόν στην έρημο, όπου έκαναν έργο τους την προσευχή, τη μελέτη του λόγου του Θεού και την άσκηση. Με βαθιά ταπείνωση πρόσφεραν εκεί καθημερινά τον εαυτό τους θυσία ζώσα, αγία και ευάρεστη στον Θεό, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου Παύλου.

Μια τέτοια ζωή, που έχει σκοπό της τη δόξα και τον έπαινο του Θεού, έχει και το πνευματικό της αντίκρυσμα. Ο Κύριος, που ερευνά καρδιές και νεφρούς των ανθρώπων, επιβραβεύει πάντοτε τους πιστούς εργάτες του στον αμπελώνα. Αυτό ακριβώς έγινε και με τους δύο πνευματικούς αθλητές μας και τους τίμησε με πλούσια χαρίσματα. Πλείστα θαύματα επιτελούνταν καθημερινά στον τόπο της διαμονής τους, μέσα στις πιστές καρδιές των ανθρώπων που τους επισκέπτονταν με ευλάβεια.

Άνθρωποι έρχονταν για να ακούσουν τις σοφές συμβουλές τους και να ενισχυθούν στις δοκιμασίες της ζωής τους. Κοντά στους Οσίους έβρισκαν οι άρρωστοι ιατρούς, οι πονεμένοι την ελπίδα και όσοι ήταν σε θλίψεις την παρηγοριά τους. Έτσι πέρασαν οι ταπεινοί Άγιοι ολόκληρη τη ζωή τους εδώ κάτω, υπηρετώντας τους ανθρώπους με αγάπη και αυταπάρνηση. Όταν τα κουρασμένα κορμιά τους ξεκουράστηκαν στη γη με την παράδοση της αγίας ψυχής τους στον Κύριο, η θαυματουργική δύναμή τους δεν σταμάτησε.

Ένα τέτοιο θαυμαστό γεγονός είναι και ο ερχομός των ιερών λειψάνων τους στη μακρινή νήσο της Κύπρου. Ήρθαν εκεί για να συνεχίσουν θαυμαστά τις ιάσεις και τις θεραπείες των πιστών ανθρώπων που τους επικαλούνταν. Πότε ακριβώς έγινε ο ερχομός αυτός και για ποιον λόγο, δεν το γνωρίζουμε σήμερα με σαφήνεια. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ότι η Κύπρος, λόγω της θέσης της στο μέσο του παλαιού χριστιανικού κόσμου, υπήρξε πάντοτε καταφύγιο των διωκόμενων χριστιανών.

Μαζί τους οι χριστιανοί αυτοί, ιδιαίτερα μετά την κατάληψη των Αγίων Τόπων από τους Άραβες, μετέφεραν ιερά λείψανα και εικόνες. Πολλές φορές μάλιστα έκαναν και κάτι άλλο, για να διασώσουν τα ιερά κειμήλια από τη βεβήλωση. Έβαζαν όσα ήθελαν να διασώσουν σε μια ξύλινη κάσα, την έκλειναν προσεκτικά με κάποιο σημείωμα και την έριχναν στη θάλασσα. Με τον τρόπο αυτό ήρθαν στο νησί μας και τα ιερά λείψανα των Αγίων Βαρνάβα και Ιλαρίωνος των θαυματουργών.

Ένα βράδυ, σε μια ευσεβή καρδιά από τους Σόλους, τον Λεόντιο, παρουσιάστηκαν στον ύπνο του οι Όσιοι. Του είπαν με γλυκύτητα να σηκωθεί, να πάρει το ζευγάρι του και να έλθει στον τόπο Στομάτιον. Όταν αυτός τους ρώτησε ποιοι είναι και από πού ήρθαν, οι Άγιοι του αποκάλυψαν τα πάντα. Του είπαν με λεπτομέρειες την πατρίδα τους, τα ονόματά τους, την όλη ζωή τους και τον λόγο της αποστολής τους. Του εξήγησαν ακόμη πως από θεία δύναμη στάλθηκαν στη νήσο για βοήθεια και σύσταση των πιστών.

Μόλις τα άκουσε αυτά εκείνη η φιλόχριστος καρδιά, σηκώθηκε φοβισμένη και έσπευσε αμέσως να εκτελέσει την εντολή. Πήρε το ζευγάρι των βοδιών του και τράβηξε προς το μέρος που του είχε υποδειχθεί από τους Αγίους. Ο τόπος Στομάτιον βρίσκεται στην παραλία του Μόρφου, εκεί περίπου όπου εκβάλλει στη θάλασσα ο ποταμός Σερράχης. Κάπου σε μια άκρη της αμμουδιάς βλέπει σαν έφτασε μια ξύλινη κάσα κλειστή και προσεκτικά σφραγισμένη. Πλησιάζει με ευλάβεια, γονατίζει στην άμμο και κάνει την προσευχή του προς τον Θεό και τους Αγίους.

Ασπάζεται έπειτα με βαθύ σεβασμό την κάσα εκείνη που κλείνει μέσα της τον ιερό θησαυρό των λειψάνων. Ύστερα σηκώνεται και με τη βοήθεια των βοδιών του δοκιμάζει να την σύρει προς το μέρος του. Παρ' όλες τις προσπάθειές του όμως, η κάσα λες και είχε ριζώσει στη γη και δεν μετακινούνταν. Όλη νύχτα αγωνίζεται μάταια στον τόπο εκείνο και καταστενοχωρημένος πέφτει στα γόνατα με πολλά δάκρυα στα μάτια του. Ικετεύει με συντριβή τον Θεό και τους Αγίους του να του φανερώσουν τι πρέπει να κάμει για τα ιερά λείψανα.

Την επόμενη νύχτα οι Άγιοι του φανερώθηκαν και πάλι μέσα στον ύπνο του και του εξήγησαν την πραγματική εντολή τους. Του είπαν πως δεν εννοούσαν το ζευγάρι των βοδιών του, αλλά το ζευγάρι των δύο παιδιών του. Τρομαγμένος ο ευλαβής εκείνος άνθρωπος ξύπνησε αμέσως μέσα στη νύχτα και τράβηξε με σπουδή στο σπίτι του. Πήρε τα δύο του αγόρια αμέσως μαζί και ξαναγύρισε γρήγορα στον τόπο όπου βρισκόταν η αγία σορός. Με βαθιά ευλάβεια πατέρας και παιδιά γονάτισαν, αγκάλιασαν με πίστη τη σορό και την παρακάλεσαν με δάκρυα.

Παρακάλεσαν τον Θεό και τους Αγίους να τους βοηθήσουν να πραγματώσουν τη μετακίνηση των ιερών λειψάνων. Και η παράκληση εισακούστηκε αμέσως, πατέρας και υιοί πήραν την ιερή κάσα και τη μετέφεραν με φόβο Θεού. Την οδήγησαν με σεβασμό στην Περιστερώνα, στον συγκεκριμένο τόπο που τους είχε υποδειχθεί ξεκάθαρα από τους ίδιους τους Αγίους. Από τη στιγμή που η αγία σορός τοποθετήθηκε στη γη, τα θαύματα άρχισαν πλούσια και αδιάκοπα. Τυφλοί ανέβλεπαν, δαιμονιζόμενοι απαλλάσσονταν, ασθενείς με πυρετό και ποικίλες αρρώστιες θεραπεύονταν με τη χάρη του Θεού.

Παράλυτοι επί ολόκληρα χρόνια σηκώνονταν και περπατούσαν, και το ίδιο το μέρος έγινε πλούσια πηγή πολλών θαυμαστών θεραπειών. Όχι μόνο από τα γειτονικά χωριά, αλλά και από όλη τη νήσο έφταναν καθημερινά πιστοί προσκυνητές. Σε λίγο ένας περικαλλής ναός ανεγέρθηκε στη μικρή πολίχνη, ο οποίος στέκεται μέχρι τις μέρες μας. Ταις πρεσβείαις των Αγίων Βαρνάβα και Ιλαρίωνος των θαυματουργών, Χριστέ ο Θεός, ίασαι τας ασθενείας ημών, αμήν.