Σε μια εποχή τρομερής εικονομαχίας και αιματηρών διωγμών, δύο αδέλφια από την Παλαιστίνη ορθώνουν τη φωνή τους και στέκουν ομολογητές μπροστά σε αυτοκράτορες. Ο όσιος Θεοφάνης γεννήθηκε από ευσεβείς και θεοφοβούμενους γονείς, οι οποίοι κατοικούσαν στην Παλαιστίνη και διακρίνονταν για τη φιλοξενία τους. Είχε επίσης αδελφό τον Θεόδωρο, που αργότερα ονομάστηκε Γραπτός λόγω των βασανιστηρίων του από τους εικονομάχους. Με τη φροντίδα των ευσεβών γονέων τους, ο Θεοφάνης και ο Θεόδωρος έλαβαν εξαιρετική παιδεία και έγιναν φιλόσοφοι.

Διακρίθηκε μάλιστα ιδιαίτερα ο νεαρός Θεοφάνης για τη βαθιά μάθηση των αγίων γραφών και της ιερής θεολογίας του Χριστού. Είχε επίσης ακριβή γνώση των αρχαίων ελληνικών συγγραφών και των κλασικών κειμένων της παράδοσης των πατέρων. Κατανοώντας τη ματαιότητα του παρόντος κόσμου, σύμφωνα με το λόγιο του Παύλου ότι «παράγει το σχήμα του κόσμου τούτου», άφησαν τα πάντα. Πήγαν λοιπόν στη Λαύρα του οσίου Σάββα του Ηγιασμένου στην έρημο και αφιερώθηκαν εκεί ολόψυχα στη μοναχική ζωή.

Επιδόθηκαν με ζήλο στις προσευχές, τις νηστείες και κάθε χριστιανική αρετή, προοδεύοντας στην ησυχία της Λαύρας. Λόγω της ενάρετης πορείας του και της πνευματικής ωριμότητάς του, ο Θεοφάνης αξιώθηκε να λάβει το ιερό πρεσβυτερικό αξίωμα. Από τότε ιερουργούσε με τρόμο και ευλάβεια, υπηρετώντας τα μυστήρια του Χριστού στη Λαύρα μαζί με τους αδελφούς. Εκείνη ακριβώς την εποχή ξέσπασε ο τρομερός διωγμός κατά των αγίων εικόνων, ο οποίος συντάραξε ολόκληρη την Εκκλησία του Θεού.

Πολλοί χριστιανοί υπέφεραν τότε μεγάλα μαρτύρια και πικρές διώξεις, επειδή τιμούσαν με θάρρος τις άγιες εικόνες των μαρτύρων. Οι δύο σοφοί αδελφοί στάλθηκαν τότε από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων, ως αρνία σε λύκο, προς τον αυτοκράτορα. Πήγαν δηλαδή στην Κωνσταντινούπολη και παρουσιάστηκαν μπροστά στον Λέοντα τον Αρμένιο, για να ελέγξουν την ασέβειά του προς τον Χριστό. Στάθηκαν ορθοί ενώπιόν του και με αποστολικό θάρρος τον επιτίμησαν για την ασέβεια και την κακοδοξία του.

Εξαιτίας αυτής της παρρησίας, οι δύο αδελφοί φιλόσοφοι έπαθαν πολλά, όχι μόνο από τον Λέοντα τον Αρμένιο, αλλά και από τους διαδόχους. Υπέφεραν πικρά τους κατατρεγμούς και από τον αιρετικό Μιχαήλ τον Βάλβο και αργότερα από τον σκληρό αυτοκράτορα Θεόφιλο. Δέχτηκαν πληγές, αλυσίδες, πείνα, δίψα, εξορίες και ποικίλα βασανιστήρια, που τα διηγείται με δάκρυα η Εκκλησία. Ο αυτοκράτορας Θεόφιλος μάλιστα διέταξε να χαράξουν με πυρωμένες βελόνες υβριστικούς στίχους πάνω στα πρόσωπά τους.

Από εκείνη τη φοβερή στιγμή ονομάστηκαν Γραπτοί, επειδή έφεραν για πάντα γραμμένα στα πρόσωπά τους τα ονόματα της ομολογίας. Στον αυτοκράτορα είπαν με πραότητα: «Γράψε όσα θέλεις, αλλά στη Δευτέρα Παρουσία θα διαβάσεις τα δικά σου γραπτά». Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, από το οκτακόσια δεκαεπτά έως το οκτακόσια σαράντα δύο, βασανίστηκαν και διώχθηκαν αδιάκοπα από τους εικονομάχους. Ο άγιος Θεόδωρος στάλθηκε στη φυλακή και εκεί παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο, γύρω στο οκτακόσια τριάντα τρία.

Ο Θεοφάνης το οκτακόσια τριάντα οκτώ έθαψε με μεγάλη λύπη τον αγαπημένο του αδελφό, στον τόπο της εξορίας. Στη συνέχεια ο ίδιος ο Θεοφάνης εξορίστηκε από τους εικονομάχους στη Θεσσαλονίκη και συνέχισε εκεί τους πνευματικούς του αγώνες. Όταν τελικά πέθανε ο εικονομάχος αυτοκράτορας Θεόφιλος, την εξουσία ανέλαβε ο γιος του ο Μιχαήλ μαζί με τη μητέρα του τη Θεοδώρα. Η αγία αυτοκράτειρα Θεοδώρα αποκατέστησε την τιμή των αγίων εικόνων και τις εισήγαγε επίσημα ξανά στους ναούς.

Επέστρεψε επίσης από τις εξορίες όλους τους ομολογητές της πίστεως και τους τίμησε με μεγάλη ευλάβεια. Έτσι ανακλήθηκε από την εξορία και ο όσιος Θεοφάνης, αφού πέρασε χρόνια πικρά για τις άγιες εικόνες. Έλαβε με ευλάβεια την επισκοπική χειροτονία από τον Πατριάρχη Μεθόδιο, ο οποίος είχε ήδη καταργήσει την αίρεση της εικονομαχίας. Στη συνέχεια ορίστηκε Μητροπολίτης της Νίκαιας και ανέλαβε το βαρύ ποιμαντικό έργο με ακρίβεια και αυτοθυσία ψυχής. Εκπλήρωσε τα επισκοπικά του καθήκοντα με πιστότητα και ησυχία στη συνείδησή του, υπηρετώντας τον Χριστό και την Εκκλησία.

Ο όσιος Θεοφάνης συνέθεσε επίσημο θριαμβευτικό κανόνα για την προσκύνηση των αγίων εικόνων και άφησε στην Εκκλησία πλήθος ωφέλιμων ποιητικών συγγραμμάτων. Συνέγραψε γύρω στους εκατόν πενήντα ιερούς κανόνες, ανάμεσα στους οποίους βρίσκεται και ο εκείνος ο ξακουστός κανόνας υπέρ των εικόνων. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους έλληνες θρησκευτικούς ποιητές και υμνογράφους του ογδόου αιώνα, με ξεχωριστή φιλολογική και θεολογική αρτιότητα. Από την επίγεια ζωή του πέρασε ειρηνικά στον Κύριο, αφού ολοκλήρωσε τους πολυώδυνους αγώνες του υπέρ της ορθοδόξου πίστεως.

Κοιμήθηκε ήσυχος, με τη συνείδηση καθαρή ότι εκπλήρωσε άρτια τα καθήκοντά του προς τον Χριστό και την Εκκλησία. Πέθανε ειρηνικά γύρω στο οκτακόσια πενήντα και τώρα μακαρίζεται στα ουράνια σκηνώματα μαζί με τους ομολογητές. Έσπασε με τα κηρύγματά του τους ασώματους εχθρούς, διακηρύσσοντας τη θεϊκή ενσάρκωση του Χριστού στον κόσμο. Γι' αυτό η Εκκλησία υμνεί τον θαυμαστό Θεοφάνη και επικαλείται με ευλάβεια τις αδιάλειπτες πρεσβείες του. Ο όσιος επιτέλεσε τα ποιμαντικά του καθήκοντα ως απλός ιερομόναχος και ως επισκοπικός κυβερνήτης με την ίδια ταπείνωση.

Τα ποιητικά γραπτά του φωτίζουν ακόμη και σήμερα την υμνογραφική παράδοση ολόκληρης της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας. Η μνήμη του διαλαλείται κάθε χρόνο με ευλάβεια από όλους τους ορθοδόξους πιστούς που τιμούν τις άγιες εικόνες. Με τις πρεσβείες του οσίου Θεοφάνη του Γραπτού λοιπόν, Κύριε, χάρισε στους πιστούς σου σταθερή ομολογία πίστεως και πραγματική ευλάβεια προς τις άγιες εικόνες, αμήν.