Στα δύσκολα χρόνια της εικονομαχίας, όταν όλη η Εκκλησία περνούσε μεγάλη και οδυνηρή αναταραχή, η Κρήτη παρέμενε σταθερή και πιστή στην ορθή πίστη των Πατέρων. Στις αρχές του ογδόου αιώνα, η ευλογημένη αυτή νήσος είχε ήδη ταχθεί φανερά υπέρ της τιμής των ιερών εικόνων. Λόγω της θαρραλέας εικονόφιλης στάσης της, η Κρήτη συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση των Ελλαδικών το επτακόσια είκοσι επτά. Η εξέγερση αυτή πραγματοποιήθηκε αμέσως μετά την έκδοση του πρώτου θεσπίσματος του Λέοντος του Τρίτου του Ισαύρου κατά των αγίων εικόνων.

Η επαναστατική αυτή κίνηση των ορθοδόξων καταπνίγηκε σκληρά από τη βασιλική εξουσία και η νήσος υπέφερε πικρές δοκιμασίες. Κατά τη διάρκεια του ογδόου αιώνα, η Κρήτη γνώρισε φοβερές διώξεις από τον Θεματάρχη Θεοφάνη το Λαρδότυρο. Μέσα όμως σε αυτή τη χαλεπή ατμόσφαιρα της εικονομαχίας, η τοπική Εκκλησία ανέδειξε ομολογητές της πίστεως και άξιους ποιμένες. Ένας από αυτούς ήταν και ο άγιος Ηλίας ο Πρώτος, Αρχιεπίσκοπος Γορτύνης και Κρήτης, που μετείχε ενεργά στη μεγάλη Σύνοδο.

Έλαβε μέρος στις θεωρητικές διαβουλεύσεις της Εβδόμης Οικουμενικής Συνόδου, που πραγματοποιήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας το επτακόσια ογδόντα επτά. Με την παρουσία του στη Σύνοδο, σφράγισε δημόσια την ορθόδοξη ομολογία πίστεως για ολόκληρη τη μεγαλόνησο. Μαζί με τον άγιο Ηλία τον Πρώτο μετέσχαν στη Σύνοδο και πολλοί Επίσκοποι της Κρήτης, που εκπροσώπησαν τις τοπικές εκκλησίες. Ήταν δηλαδή ο Επίσκοπος Λάμπης Επιφάνιος, ο Ηρακλειουπόλεως Θεόδωρος, ο Κνωσσού Αναστάσιος, ο Κυδωνίας Μελίτων και ο Κισσάμου Λέοντας.

Συμμετείχαν επίσης ο Σουβρίτων του θρόνου Αμαρίου Θεόδωρος, ο Φοίνικος της Πλακιάς του Αγίου Βασιλείου Λέοντας και ο Αρκαδίας του Προφήτη Ηλία Ιωάννης. Ήταν ακόμη ο Ελευθέρνης από τη βορειοδυτική περιοχή του Πρινέ Μυλοποτάμου Επιφάνιος, ο Καντάνου Φωτεινός και ο Χερσονήσου της Πεδιάδος Σισσίνιος. Μαζί με τους ευλαβείς Επισκόπους ταξίδεψαν στη Νίκαια και δύο Ηγούμενοι Μονών, ως φωνή της μοναστικής Κρήτης. Ήταν ο Θέογνις, Ηγούμενος της Μονής του Αποστόλου Τιμοθέου, και ο Πέτρος, Ηγούμενος της Μονής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου.

Όπως διασώζουν τα πρακτικά της Συνόδου, ο Κρήτης μίλησε ένατος στη σειρά και μάλιστα παρενέβη δύο φορές κατά τις συνεδρίες. Δεν καταγράφεται μάλιστα όπως στις προηγούμενες Συνόδους ως Γορτύνης Μητροπολίτης, αλλά πλέον αναφέρεται απλά ως «ὁ Κρήτης». Στην ομολογία του ανέφερε καθαρά ενώπιον της Συνόδου ότι ουδέποτε έπαυσε να τιμά τις άγιες και ιερές εικόνες του Χριστού. Τις τελικές αποφάσεις της Συνόδου υπέγραψαν όλοι, Επίσκοποι και Ηγούμενοι, ενώ τον Δογματικό Όρο μόνο οι Επίσκοποι. Με τις πρεσβείες του αγίου Ηλία λοιπόν, Κύριε, χάρισε στους πιστούς σου στερεά ομολογία πίστεως και αληθινή ευλάβεια προς τις άγιες εικόνες, αμήν.