Στη συμβολή των ιστορικών ορέων της Ιθώμης και της Εύας, ανάμεσα στα χωριά της Αρχαίας Μεσσήνης και της Βαλύρας, υψώνεται επιβλητικό και μεγαλοπρεπές το Ιστορικό Μοναστήρι του Βουλκάνου. Από αυτό ακριβώς το αγιασμένο μοναστήρι λάμπει η Σύναξη της θαυματουργής Παναγίας της Βουλκανιώτισσας, παρηγοριάς και ελπίδας ολόκληρης της Μεσσηνίας. Το όνομα Βουλκάνος, με τις παλαιότερες παραλλαγές Βουρκάνο και Δορκάνο, αποδίδεται με μεγάλη πιθανότητα σε κάποιον βυζαντινό άρχοντα ή κτίτορα της περιοχής.

Πρόδρομος του νέου μοναστηριού υπήρξε η αρχαιότερη Μονή της Παναγίας της Κορυφής, η οποία είναι γνωστή και ως Επανωκαστρίτισσα ή Καθολικόν. Βρισκόταν ψηλά στην κορυφή του όρους Ιθώμη, εκεί όπου άλλοτε δέσποζε η ξακουστή ακρόπολη της Αρχαίας Μεσσήνης. Παράδοση αναφέρει ότι κτίστηκε γύρω στο εφτακόσια είκοσι πέντε από εικονολάτρες μοναχούς, στο σημείο που βρέθηκε η σεπτή εικόνα. Η ίδια διήγηση λέει πως η εικόνα της Παναγίας ήταν κρεμασμένη σε πουρνάρι, με τη συντροφιά ενός αναμμένου καντηλιού.

Άλλη παράδοση θέλει κτίτορα τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο τον Δεύτερο τον Παλαιολόγο, χωρίς όμως καμία από τις δύο εκδοχές να επιβεβαιώνεται από την ιστορία. Ο ναός της παλαιάς μονής είναι θολωτή βασιλική και κτίστηκε επάνω σε ερείπια αρχαίου ναού του Ιθωμάτα Διός. Οι εργάτες χρησιμοποίησαν τους αρχαίους ογκολίθους για τη νέα οικοδομή, στο πλαίσιο μιας μακράς πνευματικής συνέχειας του τόπου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες του παλαιού ναού, οι οποίες ζωγραφίστηκαν από τους Ναυπλιώτες αδελφούς Δημήτριο και Γεώργιο Μόσχου το χίλια εξακόσια οκτώ.

Στη συμβολή της μεσημβρινής με τη δυτική πτέρυγα των κελλιών σώζεται το ξεχωριστό βυζαντινό Φωτάναμα, μια σπάνια κατασκευή της Εκκλησίας. Πρόκειται για ειδικό χώρο με εστία φωτιάς και πεζούλια γύρω της, όπου κάθονταν οι μοναχοί και ζεσταίνονταν κατά τους βαρείς χειμώνες. Στην Εκκλησία της Ελλάδος σώζονται συνολικά μόνο έντεκα τέτοια Φωτανάματα, γεγονός που αναδεικνύει σπάνια αξία αυτού του βυζαντινού χώρου. Οι Πατέρες της Κορυφής αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το παλαιό μοναστήρι το χίλια εξακόσια είκοσι πέντε, εξαιτίας του αβάσταχτου ψύχους των χειμερινών μηνών.

Επιπλέον, οι ευλαβείς προσκυνητές δυσκολεύονταν υπερβολικά να ανέβουν στην απόκρημνη κορυφή για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή εικόνα. Αναζήτησαν λοιπόν τόπο πιο νότιο και τον βρήκαν στη σημερινή θέση του νέου μοναστηριού, χαμηλότερα από την κορυφή του βουνού. Αγόρασαν τον τόπο από τον πατέρα του Τούρκου αγά της Ανδρούσης έναντι του ποσού των δέκα χιλιάδων πεντακοσίων γροσίων. Βρήκαν εκεί την ευλογημένη πηγή που λέγεται μέχρι σήμερα Μάνα του νερού και έναν διώροφο πύργο.

Επάνω σε αυτόν τον πύργο έκτισαν το σημερινό επιβλητικό συγκρότημα, με τα όμορφα χαγιάτια και τις βυζαντινές καμάρες της εποχής τους. Ο ναός της νέας κάτω μονής ανηγέρθη το χίλια επτακόσια ένα και είναι βυζαντινού ρυθμού σταυροειδής με τρούλο. Τιμάται στο Γενέσιο της Υπεραγίας Θεοτόκου, ενώ ο ναός της παλαιάς πάνω μονής τιμάται στην Κοίμηση της Παναγίας. Θησαυρός και παλλάδιο του μοναστηριού είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας, που φέρει την επιγραφή Οδηγήτρια η επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω.

Στο μοναστήρι φυλάσσονται ακόμη ιερά λείψανα πολλών Αγίων, ανάμεσά τους του νεομάρτυρα Ιωάννη του Μονεμβασιώτη και του Διονυσίου του Αρεοπαγίτου. Η πλούσια βιβλιοθήκη περιέχει παλαιά και νέα βιβλία, ιδιόχειρα συγγράμματα, τουρκικά έγγραφα και τέσσερα Σιγίλλια των κατά καιρούς Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως. Η μεγάλη πανήγυρη του Δεκαπενταυγούστου συνδέεται με τη μεταφορά της εικόνας στον θρόνο της, στο μοναστήρι της Κορυφής. Τη νύχτα της δεκάτης ενάτης προς εικοστή Σεπτεμβρίου τελείται η κάθοδος της Βουλκανιώτισσας στην πόλη της Μεσσήνης, σε ανάμνηση θαυματουργικής επεμβάσεως της Παναγίας.

Εκείνη την εποχή του χίλια επτακόσια πενήντα πέντε, η φοβερή πανούκλα είχε σκορπίσει θάνατο και δυστυχία σε όλη τη Μεσσηνία. Χιλιάδες πιστοί συνοδεύουν την Παναγία διανύοντας πεζοί απόσταση είκοσι χιλιομέτρων, με αναχώρηση τη δεύτερη πρωινή ώρα από το μοναστήρι. Το Βουλκανιώτικο μοναστήρι υπήρξε ανέκαθεν ανδρώο και ποτέ δεν διέκοψε τη λειτουργία του, αποτελώντας σήμερα το μοναδικό ανδρώο κοινόβιο της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας. Ταις πρεσβείαις της παναχράντου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου της Βουλκανιώτισσας, της Οδηγητρίας του όρους Βουλκάνου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.