Στον δέκατο έκτο αιώνα, η Ορθόδοξη Εκκλησία ζει χαλεπούς καιρούς ανάμεσα στην οθωμανική κυριαρχία και την επιθετική προπαγάνδα της Δύσης. Μέσα σε αυτή τη δύσκολη περίοδο αναδεικνύεται μια κορυφαία εκκλησιαστική προσωπικότητα, ο Άγιος Μελέτιος ο Πηγάς. Γεννήθηκε το χίλια πεντακόσια σαράντα εννέα στον Χάνδακα της Κρήτης, μέσα σε ευκατάστατη και βαθιά ευσεβή οικογένεια του νησιού. Έλαβε αξιόλογη εγκύκλιο μόρφωση κοντά σε διδασκάλους της εποχής και έδειξε από νωρίς την έφεσή του για τα ιερά γράμματα.

Συνέχισε τις ανώτερες σπουδές του στο φημισμένο Πανεπιστήμιο του Παταβίου στην Ιταλία, όπου διακρίθηκε για τη μελέτη και την ευφυΐα του. Μετά την επιστροφή του στην ιδιαίτερη πατρίδα, ασπάστηκε με ζήλο τον μοναχικό βίο στη Μονή Αγκαράθου της Κρήτης. Ηγούμενος εκεί ήταν τότε ο μετέπειτα πατριάρχης Αλεξανδρείας Σίλβεστρος, που τον ενίσχυσε στους πρώτους πνευματικούς αγώνες. Μετά την αποχώρηση του Σιλβέστρου ανέλαβε ο ίδιος την ηγουμενία της μονής και αγωνίστηκε σθεναρά εναντίον της λατινικής προπαγάνδας στην Κρήτη.

Σύντομα αναφέρεται ως κληρικός και πρωτοσύγκελος του πατριαρχείου Αλεξανδρείας, διακονώντας με αφοσίωση τον θρόνο της παλαιφάτου Εκκλησίας του ευαγγελιστού Μάρκου. Όταν εκοιμήθη ο γέρων Σίλβεστρος, ο Μελέτιος χειροτονήθηκε πατριάρχης Αλεξανδρείας από τον πατριάρχη Αντιοχείας Ιωακείμ τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς. Διηύθυνε τον πατριαρχικό θρόνο για έντεκα περίπου χρόνια, από το χίλια πεντακόσια ενενήντα ως το τέλος της επίγειας ζωής του. Διετέλεσε επίσης τοποτηρητής του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε δύσκολους και επικίνδυνους καιρούς για τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως.

Από την έδρα του Αλεξανδρινού θρόνου αγωνίστηκε με μεγάλο ενδιαφέρον για τις διορθόδοξες σχέσεις και τα διεκκλησιαστικά προβλήματα της εποχής του. Έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ενότητα των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών και στην αντιμετώπιση των αιρετικών διδασκαλιών. Περιόρισε με σωφροσύνη και οικονομία τα μεγάλα χρέη του πατριαρχείου, που είχαν συσσωρευθεί από τις δύσκολες περιστάσεις της δουλείας. Με τη συνδρομή του ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Ιερεμία ανοικοδόμησε νέο πατριαρχικό οίκο, άξιο της παράδοσης του θρόνου του ευαγγελιστού Μάρκου.

Έλυσε επιπλέον πολλά πιεστικά ζητήματα του πατριαρχείου, ποιμαίνοντας με σύνεση και διάκριση το λογικό του ποίμνιο. Υπήρξε εξαίρετος θεολόγος και ικανότατος συγγραφέας, αφήνοντας πλούσιο εκκλησιαστικό και θεολογικό έργο για την Εκκλησία της Ανατολής. Στάθηκε ακούραστος υπερασπιστής της Ορθοδοξίας απέναντι σε όλες τις εξωτερικές πιέσεις και τις διώξεις της εποχής του. Παράλληλα ενίσχυσε με γράμματα και αποστολές τους ορθόδοξους πληθυσμούς που υπέφεραν στους τόπους της δυτικής επιρροής και της λατινικής πίεσης.

Ο πρόωρος θάνατος τον βρήκε το χίλια εξακόσια ένα, σε ηλικία πενήντα δύο μόλις χρόνων, την ώρα που το έργο του ανθούσε. Παρά τη σχετικά σύντομη ζωή του, άφησε βαθύτατο αποτύπωμα στην εκκλησιαστική ιστορία της Ορθοδοξίας και του Γένους των Ελλήνων. Η μνήμη του τιμάται σήμερα ως μνήμη μεγάλου ιεράρχη, σοφού ποιμένα και ακαταπόνητου αγωνιστή της πίστεως. Η Εκκλησία αναγνωρίζει επίσημα την αγιότητα του βίου του και τον κατατάσσει στους νεοφανείς αγίους της δεύτερης χιλιετίας. Ταις πρεσβείαις του εν αγίοις πατρός ημών Μελετίου του Πηγά, πατριάρχου της μεγάλης Αλεξανδρείας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.