Μέσα στη χρυσή εποχή της ρωσικής μοναστικής αναγέννησης αναδείχθηκε ένας θαυμαστός και σιωπηλός μαθητής του Σεργίου του Ραντονέζ. Ο όσιος Αθανάσιος του Σερπούχωφ έλαμψε ως αληθινός φωστήρας του ορθόδοξου μοναχισμού στα τέλη του δέκατου τέταρτου αιώνα. Η μνήμη του τιμάται από ολόκληρη την Εκκλησία στις δώδεκα Σεπτεμβρίου με ιδιαίτερη ευλάβεια και πνευματική κατάνυξη. Στον κόσμο τον ονόμαζαν Ανδρέα και γεννήθηκε στη φημισμένη ρωσική περιοχή του Ομπονέζ Πιατίνα κοντά στο Νόβγκοροντ.

Πατέρας του ήταν ένας ευλαβής ιερέας ονόματι Αυξέντιος και μητέρα του μία πιστή χριστιανή ονόματι Μαρία της εποχής. Από την παιδική του ηλικία ο νεαρός Ανδρέας έδειξε ισχυρή και αληθινή κλίση προς την προσευχή και την παντελή απάρνηση του κόσμου. Εκείνη την εποχή είχε ήδη διαδοθεί σε ολόκληρη τη Ρωσία η φήμη του μεγάλου οσίου Σεργίου του Ραντονέζ. Η μονή της Ζωοποιού Τριάδος στο Μακόβετς είχε γίνει για όλους τους πιστούς λαμπρό υπόδειγμα κοινοβιακής μοναστικής οργανώσεως.

Εκεί η αληθινή κοινοβιακή ζωή μετέτρεπε σε ευλογημένη ομοψυχία τη διάσπαση και τη διχόνοια αυτού του μάταιου εφήμερου κόσμου. Δημιουργούσε επίσης ενότητα στην αγάπη σύμφωνα με το υπόδειγμα της ίδιας της Αγίας Τριάδος του ζώντος Θεού. Ο νεαρός Ανδρέας ξεκίνησε από τις παρυφές του Νόβγκοροντ για να συναντήσει τον Αββά Σέργιο στο Μακόβετς. Ακολούθησε με ζήλο τα ίχνη του μεγάλου διδασκάλου, αναζητώντας μαζί του την αληθινή πνευματική τελειότητα της ζωής.

Έγινε λοιπόν μοναχός και πήρε το όνομα Αθανάσιος προς τιμήν του μεγάλου Αλεξανδρείας πατρός της Εκκλησίας. Ο μέγας Αθανάσιος ο Αλεξανδρείας υπήρξε μαθητής και βιογράφος του οσίου Αντωνίου, του ιδρυτή του αιγυπτιακού μοναχισμού. Ο νεαρός Αθανάσιος μιμήθηκε αμέσως τον προστάτη άγιό του και έγινε ένας από τους πιο πιστούς μαθητές του Σεργίου. Όλοι οι μαθητές του οσίου Σεργίου ελάμβαναν από τον αββά ευλογία για ιδιαίτερες εκκλησιαστικές υπακοές πέρα από τις συνηθισμένες.

Αντέγραφαν με μεγάλη ευλάβεια ιερά βιβλία, ζωγράφιζαν αγιογραφημένες εικόνες και ανήγειραν νέες εκκλησίες προς δόξαν του ζώντος Θεού. Έτσι προσέθεταν μία αυθεντική εκκλησιαστική ποιότητα στη ζωή και χάριζαν στον κόσμο την ωραιότητα και τη λειτουργική υμνογραφία. Η αγαπημένη υπακοή του Αββά Αθανασίου, που την επέβαλε μόνος του στον εαυτό του, ήταν η αντιγραφή των ιερών βιβλίων. Οι ιεροί Πατέρες θεωρούσαν τα άγια αυτά βιβλία ως ισάξια με τις ιερές εικόνες της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Τα έβλεπαν επίσης ως κύριο και ζωτικό μέσο για τη διάδοση των εκκλησιαστικών ιδεών και της θεολογικής δημιουργίας. Η μοναστική σχολή του οσίου Σεργίου φανέρωσε σε όλη την Εκκλησία τον βαθύ πλούτο της θεολογίας περί της Αγίας Τριάδος. Συνδέθηκε στενά με την ανθοφορία της εκκλησιαστικής λογοτεχνίας και τη μεταφορά βυζαντινών έργων στη ρωσική γλώσσα. Το χίλια τριακόσια εβδομήντα τέσσερα ο πρίγκιπας του Σερπούχωφ Βλαδίμηρος Ανδρέεβιτς ο Γενναίος ζήτησε από τον άγιο Σέργιο να ιδρύσει μοναστήρι.

Ο Αββάς Σέργιος ήρθε στο Σερπούχωφ με τον αγαπημένο του μαθητή Αθανάσιο και έχτισε το μοναστήρι της Συλλήψεως της Θεοτόκου. Έπειτα ευλόγησε τον Αθανάσιο να οργανώσει τη νέα αδελφότητα και να αναλάβει τη θέση του πρώτου ηγουμένου. Το μοναστήρι του οσίου Αθανασίου χτίστηκε κοντά στην πόλη Σερπούχωφ, σε ψηλό βραχώδες έδαφος επάνω από τον ποταμό Νάρα. Γι' αυτό ονομάστηκε «Βυσότσκυ», δηλαδή «των υψωμάτων», και έτσι έμεινε στην ιστορία της Ορθόδοξης Ρωσικής Εκκλησίας.

Από τη φημισμένη μονή πήρε και ο ίδιος ο ιδρυτής το προσωνύμιο «Αθανάσιος ο Βυσότσκυ» για όλους τους αιώνες. Ο Αββάς Αθανάσιος αφοσιώθηκε με ζήλο στην εσωτερική και πνευματική οργάνωση του μοναστηρίου που του είχε εμπιστευθεί ο πνευματικός του πατέρας. Πολλοί Ρώσοι ασκητές έφτασαν στα ψηλά αυτά μέρη για ενίσχυση και υψηλότερο σχολείο μοναχισμού του ορθοδόξου ασκητικού βίου. Η διδασκαλία του Αββά Αθανασίου διασώθηκε για εμάς από τον σεβάσμιο Επιφάνιο τον Σοφό, μαθητή και κορυφαίο αγιογράφο της εποχής.

Δίδασκε ξεκάθαρα και ευθέως ότι η αληθινή μοναστική ζωή είναι σκληρή και απαιτεί μεγάλη και διαρκή πνευματική προσπάθεια. Έλεγε ότι το καθήκον του μοναχού είναι η εγρήγορση στην προσευχή και τα θεία διατάγματα μέχρι τα μεσάνυχτα. Καμιά φορά οι μοναχοί έπρεπε να αγρυπνούν για ολόκληρη τη νύχτα σύμφωνα με το αυστηρότατο αυτό μοναστικό τυπικό. Έπρεπε επίσης να τρώνε μόνον ψωμί και νερό, ενώ το λάδι και το κρασί θεωρούνταν εντελώς ακατάλληλα. Μέσα από τα αυστηρά αυτά λόγια πολλοί έφταναν στο μοναστήρι των υψωμάτων, αλλά αδυνατούσαν συνήθως να αντέξουν τους κόπους της ασκήσεως.

Μόνο οι ανώτεροι ασκητές παρέμεναν σταθεροί κοντά στον σεβάσμιο γέροντα και αξιώνονταν να γίνουν αληθινοί μαθητές της σιωπηλής ζωής. Σε αυτό το μοναστήρι έστειλε ο όσιος Σέργιος τον μέλλοντα διάδοχό του άγιο Νίκωνα για μοναχική κουρά και πνευματική καθοδήγηση. Ο όσιος Αθανάσιος δίδαξε τον νεαρό Νίκωνα με βαθιά και ζωντανά πνευματικά λόγια για τη ζωή του γνήσιου ορθόδοξου μοναχού. Του είπε ότι οι μοναχοί ονομάζονται εκούσιοι αληθινοί μάρτυρες της πίστεως μπροστά στον Θεό και στους ανθρώπους.

Πολλοί άγιοι μάρτυρες υπέφεραν μόνο για μία ώρα και έπειτα παρέδωσαν ειρηνικά την ψυχή τους στον Κύριο. Όμως οι μοναχοί υπομένουν καθημερινά σκληρά παθήματα, όχι από τους εξωτερικούς διώκτες αλλά από τους εσωτερικούς εχθρούς της σαρκός. Αγωνίζονται διαρκώς και υπομένουν αληθινά καθημερινά μαρτύρια μέχρι την τελευταία αναπνοή της επίγειας μοναστικής τους ζωής. Το χίλια τριακόσια εβδομήντα οκτώ κοιμήθηκε ο σεβάσμιος Μητροπολίτης Αλέξιος της Μόσχας και διαδέχθηκε τον θρόνο ο άγιος Κυπριανός.

Ο μέγας πρίγκιπας Δημήτριος του Ντον ήθελε όμως δικό του υποψήφιο, τον ιερέα και σύντροφό του Μιχαήλ. Δεν δέχθηκε λοιπόν τον κανονικό Μητροπολίτη Κυπριανό και τον εκδίωξε με τη βία από τη Μόσχα της Ρωσίας. Ο άγιος Κυπριανός βρέθηκε σε δύσκολη θέση, αλλά βρήκε αμέσως μεγάλη υποστήριξη από τους στύλους του ρωσικού μοναχισμού. Ο όσιος Σέργιος του Ραντονέζ και ο όσιος Αθανάσιος του Βυσότσκυ τον στήριξαν με σταθερότητα και αληθινή χριστιανική αγάπη. Από την πρώτη στιγμή αναγνώρισαν τη γνήσια κανονική νομιμότητα του Μητροπολίτη Κυπριανού στη μακροχρόνια αυτή σύγκρουση με τον γενναίο πρίγκιπα.

Στήριξαν τον σεβάσμιο Μητροπολίτη σε ολόκληρο τον σκληρό αγώνα για την αποκατάσταση της κανονικής τάξεως της Ρωσικής Εκκλησίας. Ο Κυπριανός ταξίδεψε αρκετές φορές στην Κωνσταντινούπολη, για να συμμετάσχει στις διασκέψεις περί διοίκησης της ταραγμένης ρωσικής Εκκλησίας. Σε ένα από αυτά τα μεγάλα ταξίδια ο όσιος Αθανάσιος ακολούθησε τον αγαπημένο του φίλο Κυπριανό μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Είχε λάβει πρώτα ευλογία και άδεια από τον σεβάσμιο γέροντά του Σέργιο για τη μεγάλη αυτή πνευματική αποστολή.

Άφησε στη μονή του Βυσότσκυ τον δικό του μαθητή, τον άγιο Αθανάσιο τον Νεότερο, ως ηγούμενο και διάδοχό του. Στην Κωνσταντινούπολη εγκαταστάθηκε αμέσως στη φημισμένη μονή του τιμίου Προδρόμου Ιωάννου, γνωστή σε όλους ως μονή των Στουδίου. Βρήκε εκεί κελί για τον ίδιο και για κάποιους μαθητές του που τον είχαν συνοδεύσει στο μακρινό ταξίδι. Αφοσιώθηκε αποκλειστικά στη συνεχή προσευχή και στη μελέτη των σωτηρίων θεολογικών βιβλίων της βυζαντινής πατερικής παραδόσεως.

Έμεινε στην πρωτεύουσα της εκκλησιαστικής κουλτούρας σχεδόν είκοσι ολόκληρα χρόνια αφοσιωμένος στη μετάφραση των ιερών βιβλίων. Μετέφραζε άοκνα από τα ελληνικά στα σλαβονικά και αντέγραφε εκκλησιαστικά βιβλία, που έστελνε κατόπιν στην αγαπημένη του Ρωσία. Με τον τρόπο αυτόν μετέφερε στη Ρωσική Εκκλησία πολύτιμη πατερική κληρονομιά, αλλά και την παράδοση της κωνσταντινουπολίτικης ζωγραφικής μικρογραφιών. Έστειλε στη μονή του Βυσότσκυ δέκα αγιογραφημένες εικόνες υπέροχης ελληνικής τέχνης ως πολύτιμο δώρο της φιλίας του.

Μαζί με τους μαθητές του μετέφρασε τα Τετρακόσια Κεφάλαια του οσίου Μαξίμου του Ομολογητή και άλλα πατερικά κείμενα της εποχής. Μετέφερε επίσης τους Λόγους του οσίου Συμεών του Νέου Θεολόγου στη σλαβονική γλώσσα προς ωφέλεια των μοναχών. Στη μονή του Βυσότσκυ ο όσιος Νίκωνας καθοδήγησε αργότερα τον μεγάλο αγιογράφο Ανδρέα Ρουμπλιόφ στην πνευματική του ωρίμανση. Στο τελευταίο διάστημα της ζωής του, λίγο πριν από την οσιακή κοίμησή του, ο σεβάσμιος γέροντας αντέγραψε ολόκληρο νέο Τυπικό.

Πιθανότατα να μετέφρασε ο ίδιος ένα εκκλησιαστικό Τυπικό, που διαδόθηκε αργότερα στη Ρωσική Εκκλησία με τον τίτλο «Το Όμμα της Εκκλησίας». Ο όσιος Αθανάσιος πέρασε ολόκληρη τη ζωή του εργαζόμενος ασταμάτητα και ταπεινά με τα ιερά βιβλία. Παρέδωσε την αγία και μακαρία ψυχή του στον Κύριο μέσα στη γηραιά Κωνσταντινούπολη το χίλια τετρακόσια ένα. Έζησε μέχρι βαθύ γήρας μέσα στη φιλόθεη ησυχία της φημισμένης μονής των Στουδίου της βασιλίδος των πόλεων.

Οι ρωσικές χρονογραφίες αναφέρουν τον όσιο ως γέροντα ενάρετο και επιστήμονα, γνώστη της Αγίας Γραφής και των ιερών κειμένων. Όλα τα ίδια τα συγγράμματά του μαρτυρούν με μεγάλη σαφήνεια τη βαθιά γνώση των ιερών βιβλίων της ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο ιερομόναχος Καρίων Ιστόμιν της φημισμένης μονής Τσούντοβο της Μόσχας συνέγραψε τον βίο του γέροντα το χίλια εξακόσια ενενήντα επτά. Ο διάδοχος και μαθητής του, ο άγιος Αθανάσιος ο Νεότερος, διηύθυνε με επιτυχία την πνευματική ζωή της αδελφότητας.

Έδωσε πρώτος ο ίδιος ζωντανό υπόδειγμα θεάρεστης μοναστικής ζωής σε όλους τους νεαρούς μαθητές της σεβάσμιας μονής. Κοιμήθηκε ειρηνικά και μακάρια μετά από παρατεταμένη αρρώστια στις δώδεκα Σεπτεμβρίου του χίλια τριακόσια ενενήντα πέντε. Τα αρχαία χειρόγραφα τον περιγράφουν ως νέο θαυματουργό άγιο, ηγούμενο της μονής Συλλήψεως του Βυσότσκυ στο Σερπούχωφ. Με τις θερμές πρεσβείες του οσίου και θεοφόρου πατρός Αθανασίου, ας μας ελεήσει και ας μας σώσει ο φιλάνθρωπος Κύριος, αμήν.