Στις οκτώ Σεπτεμβρίου του χίλια οκτακόσια είκοσι δύο, ανήμερα της εορτής του Γενεθλίου της Θεοτόκου, διαδραματίστηκε μια αποφασιστική ναυτική σύγκρουση για την ελληνική Επανάσταση. Στο θαλάσσιο στενό που ορίζεται από τις ανατολικές ακτές των Σπετσών και την ακτογραμμή της Ερμιονίδας, έγινε η ξακουστή ναυμαχία των Σπετσών. Την ημέρα εκείνη σκάφη του τουρκικού στόλου κατευθύνονταν προς το Ναύπλιο, που βρισκόταν τότε σε πολιορκητικό κλοιό από τις ελληνικές δυνάμεις.

Ο τουρκικός στόλος συναντήθηκε αναπάντεχα με ελληνικά πολεμικά πλοία, σπετσιώτικα, υδραίικα και ψαριανά, μέσα στο στενό πέρασμα. Παρά την εντολή του ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη να κατευθυνθεί ο ελληνικός στόλος προς το εσωτερικό του Αργολικού κόλπου, μερικοί πλοίαρχοι διαφώνησαν. Αρνήθηκαν να αφήσουν το νησί των Σπετσών απροστάτευτο και αποφάσισαν να εξαπολύσουν επίθεση εναντίον των τουρκικών πλοίων. Ακολούθησε μια ιδιαίτερα σφοδρή και αιματηρή σύγκρουση με συνεχείς αλλεπάλληλους κανονιοβολισμούς και αβέβαιο αρχικά αποτέλεσμα για τα δύο στρατόπεδα.

Τα γενναία ελληνικά πλοία επιχειρούσαν να εμποδίσουν με κάθε τρόπο τη διέλευση του τουρκικού στόλου από το επικίνδυνο θαλάσσιο στενό. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση των Σπετσιωτών, την έκβαση της ναυμαχίας έκρινε τελικά η παράτολμη και ηρωική πράξη του πυρπολητή Κοσμά Μπαρμπάτση. Η ηρωική και αυτόβουλη πρωτοβουλία του Κοσμά θεωρήθηκε ευλογία και άμεση φανερή επέμβαση της Παναγίας, ακριβώς στην κρίσιμη εκείνη στιγμή της μάχης. Ο Κοσμάς εφόρμησε με απαράμιλλη ανδρεία μέσα στον τουρκικό ναυτικό σχηματισμό, πλησιάζοντας με το μικρό σκάφος του την τουρκική ναυαρχίδα.

Με θαρρετή και αποφασιστική κίνηση κατάφερε να την πυρπολήσει εξ ολοκλήρου, ανατρέποντας έτσι αναπάντεχα την πορεία της κρίσιμης ναυτικής μάχης. Η τουρκική ναυαρχίδα παραδόθηκε στις φλόγες και βυθίστηκε, γεγονός που προκάλεσε την άτακτη αποχώρηση των υπολοίπων τουρκικών σκαφών. Με αυτόν τον τρόπο σηματοδοτήθηκε η οριστική λήξη της ναυμαχίας, με νικητές τους Έλληνες αγωνιστές της θαλάσσης. Οι πιστοί αναγνώρισαν στη νίκη αυτή τη φανερή προστασία της Θεοτόκου, την ημέρα της εορτής του Γενεθλίου της.

Στο ξακουστό Παλαιό Λιμάνι των Σπετσών, στη θέση του παλαιού σπετσιώτικου κανονιοστασίου που έλαβε κι αυτό μέρος στη ναυμαχία, είναι κτισμένο το εκκλησάκι. Ο ναΐσκος της Παναγίας της Αρμάτας οικοδομήθηκε κατά τα έτη χίλια οκτακόσια είκοσι έξι έως χίλια οκτακόσια τριάντα. Τον ανέγειρε με ευλάβεια η ιστορική σπετσιώτικη οικογένεια του ναυμάχου Ιωάννη Κούτση, προς τιμήν του Γενεθλίου της Θεοτόκου. Σκοπός ήταν να μείνει ζωντανή η μνήμη της μεγάλης νίκης των Ελλήνων με τη συμπαράσταση της Θεοτόκου.

Η ίδια η λέξη Αρμάτα αποτελεί παράφραση της παλαιότερης λέξης αρμάδα, που σημαίνει πολεμικός στόλος της θαλάσσης. Οι ευλαβείς επισκέπτες της Παναγίας της Αρμάτας βλέπουν εκεί και το ταφικό μνημείο του κτήτορα Ιωάννη Κούτση και της συζύγου του. Η Παναγία η Αρμάτα πανηγυρίζει επίσημα το δεύτερο Σαββατοκύριακο του Σεπτεμβρίου με μουσικοχορευτικές εκδηλώσεις και την παραδοσιακή πυρπόληση ομοιώματος της τουρκικής ναυαρχίδας. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Αρμάτας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.