Νότια από το χωριό Μονή της Νάξου, δίπλα από ένα κοιμητήριο που συγκαταλέγεται στα αρχαιότερα των Βαλκανίων, υψώνεται το βυζαντινό μοναστήρι της Παναγίας Δροσιανής. Πρόκειται για ένα σύμπλεγμα τεσσάρων μικρών εκκλησιών που χρονολογούνται γύρω στον τέταρτο και έκτο αιώνα, συγκαταλεγόμενο στα παλαιότερα χριστιανικά μνημεία του νησιωτικού Αιγαίου. Όλοι οι χώροι του ναού, εσωτερικά και εξωτερικά, είναι διαμορφωμένοι σε σχήμα σταυρού και αποδίδουν την αυστηρή πρώιμη βυζαντινή αισθητική.

Το μεγαλύτερο τμήμα του μνημείου παρέμενε επί αιώνες θαμμένο κάτω από τη γη, καθώς ο χρόνος και η εγκατάλειψη το είχαν σκεπάσει με χώματα και πέτρες. Μόλις τη δεκαετία του εβδομήντα η αρχαιολογική υπηρεσία προχώρησε σε ανασκαφές και αποκάλυψε ολόκληρο το ξεχασμένο μοναστηριακό συγκρότημα. Μέχρι τότε ορατή ήταν μόνο η κυρίως εκκλησία, που αποτελεί και το πιο πρόσφατο τμήμα του ευρύτερου ναού. Στο εσωτερικό σώζονται πολλές παλαιές αγιογραφίες, ενώ τα δύο πιο πρόσφατα στρώματα έχουν αφαιρεθεί και έχουν μεταφερθεί σε μουσεία.

Χαρακτηριστικό στοιχείο αποτελούν οι δύο Παντοκράτορες που εικονίζονται στον τρούλο, σπάνια απεικόνιση για την ορθόδοξη παράδοση. Οι ερευνητές αποδίδουν τη διπλή αυτή παράσταση σε προσπάθεια καταπολέμησης του μονοφυσιτισμού, καθώς η μία μορφή αποδίδει την ανθρώπινη και η άλλη τη θεία φύση του Χριστού. Πρόκειται για ένα μοναδικό εικονογραφικό σχήμα, που μαρτυρεί τις θεολογικές μάχες των πρώτων αιώνων του χριστιανισμού στην ορθόδοξη Ανατολή. Πολλοί θρύλοι συνοδεύουν την ίδρυση του μοναστηριού και την επιλογή της τοποθεσίας του από τους ντόπιους κατοίκους.

Οι παλαιότεροι αναφέρουν πως αρχικά είχε προταθεί άλλο μέρος για την ανέγερση του ναού, όμως η εικόνα της Παναγίας μεταφερόταν θαυματουργικά κάθε βράδυ στο σημερινό σημείο. Έτσι κατάλαβαν οι κάτοικοι πως η Παναγία επιθυμούσε να κατοικήσει εκεί και έχτισαν τον ναό στη θέση που εκείνη υπέδειξε. Η ονομασία Δροσιανή πιστεύεται πως προήλθε από μια μεγάλη περίοδο ανομβρίας, όταν οι κάτοικοι κατέφυγαν στη Μεγαλόχαρη με λειτουργίες και τάματα. Παρακάλεσαν την Παναγία να στείλει βροχή, ώστε να μη ξεραθούν τα δέντρα και τα περιβόλια των αγροτικών οικογενειών.

Στο νεότερο τμήμα του ναού υπάρχει στο πάτωμα μια τεράστια κυκλική μαρμάρινη πλάκα, μπροστά ακριβώς από την αγία εικόνα. Οι ντόπιοι θρύλοι έλεγαν πως κάτω από την πλάκα κρυβόταν μεγάλος θησαυρός, που κανείς δεν τολμούσε να αγγίξει από φόβο. Πίστευαν ότι η ίδια η θαυματουργή εικόνα θα μαρμάρωνε όποιον προσπαθούσε να σηκώσει το βαρύ ταφικό κάλυμμα. Δυστυχώς αρχαιοκάπηλοι κατάφεραν τη δεκαετία του εβδομήντα να ξεθάψουν την πλάκα, ενώ αργότερα εκλάπη και η ίδια η εικόνα της Παναγίας. Παρακαλούμε λοιπόν τη μητέρα του Κυρίου λέγοντας: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.