Στην ευγενή ρωσική οικογένεια των Ιβάνωφ γεννήθηκε το χίλια επτακόσια ογδόντα οκτώ ένα παιδί προορισμένο για μεγάλη πνευματική προσφορά στη Ρωσία. Βαπτίστηκε με το ευλογημένο όνομα Μιχαήλ, προς τιμήν του Αγίου Μιχαήλ του Τβερ, που η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του τον Νοέμβριο. Οι ευσεβείς γονείς του Νικόλαος και Ελισάβετ διέθεταν κτήμα στο χωριό Σεπιάτινο της επαρχίας του Όρελ, καθώς και άλλες αξιόλογες ιδιοκτησίες. Το χίλια επτακόσια ενενήντα τέσσερα η οικογένεια μετακόμισε στη Μόσχα, ώστε η μητέρα Ελισάβετ να βρει θεραπεία για τη βαριά φυματίωση.

Η αγαπημένη μητέρα του πέθανε όμως νωρίς και τάφηκε στη φημισμένη Μονή του Αγίου Ανδρόνικου της Μόσχας τότε. Το εννέα ετών ορφανό παιδί μετακόμισε στο χωριό Καράτσεβ, για να ζήσει με την αδελφή του Δάρια και τον σύζυγό της Συμεών. Εκεί έλαβε την πρωτοβάθμια στοιχειώδη εκπαίδευσή του στο τοπικό ενοριακό σχολείο της εκκλησιαστικής κοινότητας του χωριού. Αργότερα το χίλια οκτακόσια ένα μετακόμισε με τους δύο αδελφούς του στο σπίτι της θείας του Άννας Μαρίας Βερέβκινα.

Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών προσλήφθηκε μαζί με τον αδελφό του Αλέξιο ως βοηθός λογιστής στο επαρχιακό ταμείο της πόλης Λγκόβ. Παρά τις σοβαρές δυσκολίες της εργασίας, ο Μιχαήλ εκτελούσε τα καθήκοντά του με τόση ακρίβεια ώστε τράβηξε την προσοχή των επαρχιακών αρχών. Το χίλια οκτακόσια πέντε ο νεαρός Μιχαήλ διορίστηκε επικεφαλής του Οικονομικού Συμβουλίου, δηλαδή του δημόσιου ταμείου της σπουδαίας πόλης Κουρσκ. Στον ελεύθερο χρόνο του προτιμούσε ταπεινά να διαβάζει πνευματικά βιβλία ή να παίζει με ευλάβεια το αγαπημένο του βιολί.

Ο φίλος του πατέρας του πέθανε τον Μάρτιο του χίλια οκτακόσια έξι μετά από βαριά και πολυχρόνια αρρώστια. Τάφηκε με τιμές δίπλα στην ενοριακή εκκλησία του χωριού Τουρίστσεβ, όπου η οικογένεια διατηρούσε στενούς πνευματικούς δεσμούς. Τον Οκτώβριο του χίλια οκτακόσια δέκα ο Μιχαήλ επισκέφθηκε για πρώτη φορά την ξακουστή Έρημο του Πλοστσάνσκ. Από εκεί έγραψε σχετική επιστολή στους αδελφούς του εξηγώντας ότι τους άφηνε ολόκληρο το πατρικό κτήμα ως πλήρη κληρονομιά.

Είχε αποφασίσει με σταθερότητα να αποσυρθεί ολοκληρωτικά και αμετάκλητα από τον κόσμο και τη δημόσια διοίκηση. Έγινε αμέσως δόκιμος μοναχός στην έρημο εκείνη και ξεκίνησε με ζήλο την αυστηρή μοναστική του ζωή με προσευχή. Το χίλια οκτακόσια δεκαπέντε εκάρη μοναχός με το ευλογημένο νέο όνομα Μακάριος, εις τιμήν του οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου. Δύο χρόνια αργότερα χειροτονήθηκε με ευλάβεια ιεροδιάκονος και μετά από κάποιο διάστημα έλαβε και την ιεροσύνη του πρεσβυτέρου.

Έζησε στην Έρημο του Πλοστσάνσκ είκοσι δύο ολόκληρα χρόνια, αυστηρής ασκήσεως, μελέτης πατερικών κειμένων, αδιαλείπτου προσευχής και ταπεινής υπακοής. Στην Έρημο εκείνη ο νεαρός Μακάριος συνάντησε τον φωτισμένο γέροντα Αθανάσιο, μαθητή του μεγάλου Παΐσιου Βελιτσκόφσκι, αναζωγονητή της φιλοκαλικής παράδοσης. Ο Παΐσιος είχε αναγεννήσει στη Μολδαβία και τη Ρωσία τη νηπτική παράδοση των αγίων πατέρων με μεταφράσεις και διδασκαλίες. Ο γέροντας Αθανάσιος μετέδωσε στον Μακάριο τη ζωντανή πνευματική γραμμή της νοεράς προσευχής και της ιεράς ησυχίας του ασκητικού βίου.

Ο νεαρός αυτός μοναχός έγινε γρήγορα έμπειρος αντιγραφέας και μεταφραστής πατερικών κειμένων από τα ελληνικά και τα σλαβονικά. Η εργασία αυτή τον προετοίμασε για το σπουδαίο εκδοτικό έργο που έμελλε αργότερα να επιτελέσει στη μονή της Όπτινα. Το χίλια οκτακόσια τριάντα τέσσερα γνώρισε τον όσιο γέροντα Λέοντα της Όπτινα, την κορυφαία πνευματική φυσιογνωμία της εποχής. Η συνάντηση αυτή υπήρξε καθοριστική και έδωσε νέα ζωτική κατεύθυνση στην εσωτερική πορεία του γέροντα Μακαρίου.

Το χίλια οκτακόσια τριάντα τέσσερα ο Μακάριος μετακινήθηκε οριστικά στην Έρημο της Όπτινα, στην περίφημη Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου. Εκεί εγκαταστάθηκε στο γαλήνιο και απομονωμένο Σκήτη του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, αφοσιωμένος ολοκληρωτικά στην προσευχή και την υπακοή. Έζησε δίπλα στον γέροντα Λέοντα ως πιστός μαθητής για πέντε ολόκληρα χρόνια, μέχρι την μακάρια κοίμηση του γέροντος. Έμαθε από κοντά τη μεγάλη τέχνη της πνευματικής διακρίσεως και της ψυχικής καθοδηγήσεως των πιστών χριστιανών της εποχής εκείνης.

Μετά τη μακάρια κοίμηση του Λέοντος το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα, ο γέροντας Μακάριος ανέλαβε τη διακονία του γέροντος και πνευματικού της Όπτινα. Έγινε σταρέτς, δηλαδή πνευματικός πατέρας ολόκληρης της αδελφότητας, αλλά και πλήθους λαϊκών που συνέρρεαν εκεί από όλη τη Ρωσία. Στο μικρό κελί του Σκήτη δεχόταν καθημερινά εκατοντάδες ανθρώπων, αρχιερείς, ιερείς, μοναχούς, ευγενείς, χωρικούς, διανοούμενους και απλούς εργάτες. Όλους τους εξυπηρετούσε με την ίδια ευγένεια και αγάπη πατρική, χωρίς να κάνει διακρίσεις προσώπων στην πνευματική του διακονία.

Άνοιξε με τόλμη το σπίτι του στους ξακουστούς διανοούμενους της Ρωσίας, που αναζητούσαν αυθεντική πνευματική απάντηση στις βαθιές αγωνίες τους. Δέχθηκε στη μονή τον φιλόσοφο Ιβάν Κιριέεφσκι, την σύζυγό του Νατάλια και αργότερα τον μεγάλο Νικολάι Γκόγκολ. Ο Γκόγκολ έγινε πνευματικό του παιδί και εμπιστεύθηκε στον Μακάριο τις βαθύτερες πνευματικές του αγωνίες και τους τρομερούς εσωτερικούς αγώνες. Οι Κιριέεφσκι αργότερα βοήθησαν αποφασιστικά τον γέροντα στο μεγάλο εκδοτικό έργο της Όπτινα, που έμελλε να επηρεάσει τη ρωσική πνευματικότητα.

Το χίλια οκτακόσια σαράντα έξι ξεκίνησε με τη βοήθεια των Κιριέεφσκι η σπουδαία εκδοτική δραστηριότητα της μονής στη Μόσχα. Εκδόθηκε πρώτος ο βίος και τα έργα του οσίου Παΐσιου Βελιτσκόφσκι, δασκάλου της φιλοκαλικής παραδόσεως όλων των σλαβικών λαών. Ακολούθησαν με ζήλο εκδόσεις πατερικών έργων, ανάμεσά τους κείμενα του Ισαάκ του Σύρου, του Συμεών του Νέου Θεολόγου και του Αββά Δωροθέου. Συνολικά ο γέροντας Μακάριος εξέδωσε δεκαέξι σπουδαίους τόμους πατερικών κειμένων, που μεταμόρφωσαν αληθινά τη ρωσική πνευματική ζωή του δέκατου ένατου αιώνα.

Το έργο του αυτό αποτέλεσε ολοζώντανη γέφυρα ανάμεσα στη βυζαντινή φιλοκαλική παράδοση και στη σύγχρονη ορθόδοξη ζωή του ρωσικού λαού. Ο γέροντας διέθετε σπάνια χαρίσματα διορατικότητας, προφητείας, θεραπείας ασθενειών και βαθιάς διακρίσεως των πνευμάτων στους πιστούς. Άνθρωποι κάθε κοινωνικής τάξης έβρισκαν δίπλα του πραγματική παρηγοριά, ξεκάθαρες απαντήσεις στα δύσκολα ερωτήματά τους και ουσιαστική θεραπεία ψυχοσωματική. Ο μαθητής του γέροντας Αμβρόσιος, που έμελλε να γίνει ο πιο φημισμένος σταρέτς της Όπτινα, ωρίμασε ακριβώς δίπλα του στη μονή.

Ο Μακάριος αναγνώρισε νωρίς τα χαρίσματα του νεαρού Αμβροσίου και τον ετοίμασε προσεκτικά για τη μελλοντική του σπουδαία διακονία ως πνευματικού. Αλληλογραφούσε διαρκώς με χιλιάδες πνευματικά τέκνα σε όλη την απέραντη Ρωσία, στέλνοντάς τους γραπτή πνευματική καθοδήγηση. Οι επιστολές του διασώθηκαν και αποτελούν θησαυρό πνευματικής σοφίας και ποιμαντικής ευαισθησίας για κάθε γενιά ορθοδόξων χριστιανών. Έγραφε με απλότητα, ζεστασιά και βαθιά πατερική γνώση, προσαρμοζόμενος στις ξεχωριστές ανάγκες κάθε ψυχής που τον ρωτούσε.

Η πνευματική του ακτινοβολία επηρέασε τη μεγάλη ρωσική λογοτεχνία και την κοινωνική σκέψη της εποχής εκείνης. Μυριάδες αναζητητές βρήκαν στη μικρή μονή της Όπτινα τη Ρωσική Καρδιά της ορθοδόξου πνευματικής αναγέννησης μετά από χρόνους πνευματικής ξηρασίας. Ο γέροντας Μακάριος υπηρέτησε ως πνευματικός της Όπτινα είκοσι ολόκληρα έτη, από το χίλια οκτακόσια τριάντα τέσσερα μέχρι το οκτακόσια εξήντα. Στη γαλήνη της Σκήτης ο μακάριος γέροντας προετοιμαζόταν για τη μεγάλη συνάντηση με τον φιλάνθρωπο Κύριό του και Δεσπότη Χριστό.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του οι δυνάμεις του εξασθένησαν σοβαρά, αλλά η αγάπη του παρέμεινε αμείωτη για κάθε ψυχή. Δεν αρνήθηκε ποτέ να δεχθεί κανέναν, ακόμη και όταν η σωματική αδυναμία γινόταν αβάστακτη για το γερασμένο του σώμα. Συνέχιζε να συμβουλεύει, να ευλογεί και να παρηγορεί τα πνευματικά του τέκνα μέχρι την τελευταία στιγμή της επίγειας ζωής του. Ο μαθητής του γέροντας Αμβρόσιος και άλλοι αδελφοί τον φρόντιζαν με αφοσίωση στο φτωχικό κελί του Σκήτη.

Δέχθηκε τα μυστήρια της εξομολογήσεως και της Θείας Κοινωνίας με βαθιά κατάνυξη και ευγνωμοσύνη προς τον Κύριο. Παρέδωσε τη μακαρία ψυχή του στα χέρια του Κυρίου το χίλια οκτακόσια εξήντα, στις εφτά Σεπτεμβρίου εκείνου του έτους. Τα ιερά λείψανά του τάφηκαν με τιμή στη Σκήτη του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, δίπλα στον αγαπημένο του γέροντα Λέοντα. Στα μετέπειτα χρόνια ο τάφος του αναδείχθηκε σε τόπο προσκυνήματος και πλήθος πιστών επισκέπτονταν εκεί τη μνήμη του.

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε επίσημα άγιο, αναγνωρίζοντας τη μεγάλη ασκητική του βιοτή και την οικουμενική πνευματική του προσφορά. Η κοινή μνήμη όλων των αγίων γερόντων της Όπτινα τιμάται την ένδεκάτη Οκτωβρίου, ενώ ο Μακάριος εορτάζεται στις εφτά Σεπτεμβρίου. Το έργο του παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα, καθώς οι εκδόσεις του διαβάζονται και αγαπιούνται από κάθε ορθόδοξο χριστιανό. Όσιε πάτερ Μακάριε γέροντα σοφέ της Όπτινα και πνευματικέ της Ρωσίας, πρέσβευε εκτενώς προς τον Κύριον υπέρ ημών, αμήν.