Στην βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη γεννήθηκε ανάμεσα στο οκτακόσια πέντε και το οκτακόσια δέκα ένα κορίτσι που έμελλε να φωτίσει την βυζαντινή υμνογραφία. Η μικρή Κασσιανή, γνωστή και ως Κασσία, Ικασία ή Εικασία, μεγάλωσε σε αριστοκρατική οικογένεια της πρωτεύουσας με υψηλή μόρφωση. Από νωρίς φάνηκαν τα σπάνια χαρίσματά της, καθώς συνδύαζε την σωματική ομορφιά με την οξυδέρκεια και την βαθιά ευφυΐα της. Έζησε στα χρόνια του φιλέρευνου και εικονομάχου βασιλιά Θεοφίλου, ο οποίος βασίλεψε από το οκτακόσια είκοσι εννέα έως το οκτακόσια σαράντα δύο.

Τρεις σημαντικοί βυζαντινοί χρονικογράφοι, ο Συμεών ο Μεταφραστής, ο Γεώργιος Αμαρτωλός και ο Λέων ο Γραμματικός, αναφέρουν την συμμετοχή της σε ιστορικό γεγονός. Πρόκειται για την περίφημη τελετή επιλογής νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, την οποία είχε οργανώσει η σοφή μητριά του Ευφροσύνη. Σε αυτήν την τελετή ο νεαρός αυτοκράτορας επέλεγε την σύζυγο της αρεσκείας του δίνοντας της ένα συμβολικό χρυσό μήλο. Θαμπωμένος από την εκπληκτική ομορφιά της Κασσίας, ο νεαρός αυτοκράτορας την πλησίασε δοκιμάζοντας να ελέγξει την ευστροφία της.

Της είπε λοιπόν με θεολογική και φιλοσοφική διάθεση ότι από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο όλα τα κακά πράγματα, αναφερόμενος στην πρωτόπλαστη Εύα και την αμαρτία. Η αναφορά στόχευε φανερά στις πικρές συμφορές που προέκυψαν στο ανθρώπινο γένος εξαιτίας της παρακοής της πρωτομήτορας Εύας στον παράδεισο. Η ετοιμόλογη και θαρραλέα Κασσιανή, χωρίς να διστάσει ούτε στιγμή, του απάντησε με σοφία ότι και από μία γυναίκα πηγάζουν τα ανώτερα αγαθά. Αναφερόταν φανερά στην ελπίδα της σωτηρίας μέσα από την ένσαρκη οικονομία του Χριστού δια της Παναγίας Παρθένου.

Με βάση την παράδοση ο ακριβής διάλογος ήταν σύντομος και μεστός νοήματος, στιγμή κορυφαία της πνευματικής της διανόησης. Ο εγωισμός του Θεοφίλου τραυματίστηκε από την έξυπνη απάντηση, με αποτέλεσμα να απορρίψει την Κασσιανή και να επιλέξει την Θεοδώρα. Οι επόμενες πληροφορίες που σώζονται για εκείνη μαρτυρούν ότι το οκτακόσια σαράντα τρία ίδρυσε μοναστήρι στην βασιλεύουσα. Το κοινόβιο βρισκόταν στα δυτικά τείχη της Κωνσταντινουπόλεως, κοντά στην ξακουστή Μονή Στουδίου, και αυτή έγινε η πρώτη του ηγουμένη.

Πολλοί ερευνητές απέδωσαν την επιλογή αυτή στην αποτυχία της να γίνει αυτοκράτειρα και σε αισθηματική απογοήτευση. Όμως μία σωζόμενη επιστολή του Θεοδώρου του Στουδίτου αποδίδει διαφορετικά και υψηλότερα πνευματικά κίνητρα στην σπουδαία ενέργειά της αυτή. Διατηρούσε στενή πνευματική σχέση με την γειτονική Ιερά Μονή του Στουδίου, η οποία διαδραμάτισε σημαντικό λειτουργικό ρόλο στα κατοπινά χρόνια. Η Μονή του Στουδίου ασχολήθηκε με την επανέκδοση των βυζαντινών λειτουργικών βιβλίων τον ένατο και τον δέκατο αιώνα.

Έτσι μεγάλο μέρος του πολύτιμου έργου της Κασσιανής διασώθηκε χάρη στην αδιάλειπτη αντιγραφική φροντίδα των στουδιτών μοναχών. Σύμφωνα με την λαϊκή παράδοση ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, συνεχίζοντας να την αγαπά κρυφά, επιθυμούσε να την δει για μία τελευταία φορά πριν πεθάνει. Έτσι αποφάσισε να πάει με αυτοκρατορική ακολουθία στο μοναστήρι όπου εκείνη βρισκόταν εγκαταβιώνοντας ασκητικά και προσευχόμενη. Η Κασσιανή εκείνη την ώρα ήταν μόνη στο κελί της γράφοντας το γνωστό τροπάριο, που ψάλλεται στις Εκκλησίες την Μεγάλη Τρίτη.

Όταν αντιλήφθηκε την άφιξη της αυτοκρατορικής ακολουθίας στο μοναστήρι, η ταραχή και η συγκίνηση μέσα της ήταν μεγάλη. Τον αγαπούσε ακόμη βαθιά μέσα της, αλλά πλέον είχε αφιερώσει ολόκληρη την ζωή της στον Νυμφίο Χριστό. Γι' αυτό κρύφτηκε ταπεινά, μη επιθυμώντας να αφήσει το παλιό κοσμικό πάθος να ξεπεράσει τον φλογερό μοναστικό της ζήλο. Άφησε όμως πάνω στο τραπέζι του κελιού της το μισοτελειωμένο χειρόγραφο του ιερού ύμνου που γράφε. Ο Θεόφιλος ανακάλυψε εύκολα το κελί της και μπήκε μέσα ολομόναχος, αναζητώντας την αγαπημένη του Κασσιανή.

Την αναζήτησε υπομονετικά παντού, αλλά μάταια, χωρίς να μπορέσει να την βρει πουθενά στο μικρό εκείνο κελί. Εκείνη τον παρακολουθούσε σιωπηλή και συγκινημένη μέσα από μία μικρή ντουλάπα του κελιού, στην οποία είχε προηγουμένως ταπεινά κρυφτεί. Ο Θεόφιλος στενοχωρήθηκε πολύ, έκλαψε και μετάνιωσε που για μία στιγμή υπερηφάνειας έχασε μία τόσο όμορφη και έξυπνη γυναίκα. Στη συνέχεια ο αυτοκράτορας βρήκε επάνω στο τραπέζι τα χειρόγραφα της Κασσιανής και τα διάβασε ολόκληρα με μεγάλη συγκίνηση.

Μόλις ολοκλήρωσε την ανάγνωση κάθισε και πρόσθεσε με δικό του χέρι έναν στίχο μέσα στον ιερό αυτόν ύμνο. Σύμφωνα με την παράδοση ο στίχος αυτός αναφερόταν στην Εύα που στον παράδεισο κρύφτηκε από φόβο ακούγοντας τον κρότο. Φεύγοντας από το κελί εντόπισε με το βλέμμα του την Κασσιανή που κρυβόταν μέσα στην ντουλάπα, αλλά δεν της μίλησε. Σεβάστηκε με ταπείνωση την μοναστική επιθυμία της και αναχώρησε σιωπηλός, αφήνοντάς την αδιατάρακτη στην προσευχητική ησυχία της.

Η Κασσιανή βγήκε από την κρυψώνα της μετά την αναχώρηση του αυτοκράτορα και διάβασε με συγκίνηση την προσθήκη του. Στη συνέχεια ολοκλήρωσε με κατάνυξη τον ύμνο, αφήνοντας μαζί και τον αυτοκρατορικό εκείνο στίχο ως φανερή ανάμνηση. Η μεγάλη αυτή ποιήτρια, υμνογράφος και μελωδός της Εκκλησίας μας ταξίδεψε αργότερα στην Ιταλία και στην Κρήτη. Κατέληξε τελικά στο μικρό νησί της Κάσου, όπου ετελείωσε η επίγεια ζωή της σε πνευματική γαλήνη. Μετά τον θάνατό της οι πιστοί τοποθέτησαν το ιερό σώμα της σε μαρμάρινη λάρνακα μέσα σε παρεκκλήσιο αφιερωμένο στο όνομά της.

Σώζεται μέχρι σήμερα η ιστορική εκείνη λάρνακα και το θαυμάσιο βυζαντινό ψηφιδωτό του ένατου αιώνα μέσα στο εκκλησάκι. Επίσης υπάρχει εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα με σημείο του σταυρού και την χρονολογία οκτακόσια ενενήντα, σαφή ιστορική μαρτυρία. Κατά τις πληροφορίες, που σώζονται πάλι από την Κάσο, τα ιερά οστά της Οσίας έχουν μεταφερθεί στο γειτονικό νησί της Ικαρίας. Παρόλο που την μνήμη της δεν την αναφέρει κανένας Συναξαριστής, οι Κάσιοι, λόγω της συγγένειας του ονόματος με το νησί τους, την τίμησαν.

Καθιέρωσαν λοιπόν την εορτή της μνήμης της στις εφτά Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο, ως ιδιαίτερη ευλάβεια προς την μεγάλη υμνογράφο. Ο Γεώργιος Σασσός ο Κάσιος φιλοπόνησε ειδική Ιερά Ακολουθία, η οποία δημοσιεύθηκε στην Αλεξάνδρεια το χίλια οκτακόσια ογδόντα εννέα. Η σημαντική έκδοση πραγματοποιήθηκε στο τυπογραφείο της «Μεταρρυθμίσεως» και κυκλοφόρησε ευρέως στους ορθοδόξους πιστούς της εποχής εκείνης. Το παράδοξο όμως είναι ότι η Ακολουθία αυτή αφιερώθηκε στον σεβάσμιο Πατριάρχη Αλεξανδρείας Σωφρόνιο, ο οποίος προέβη σε ιδιαίτερη ενέργεια.

Έδωσε στην συνέχεια την Ακολουθία για εκτύπωση στον Μητροπολίτη Θηβαΐδας Γερμανό την πρώτη Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους. Έτσι επισημοποιήθηκε κατά κάποιον τρόπο η Αγιοκατάταξη της Κασσιανής από την Πατριαρχική Εκκλησία της Αλεξανδρείας, όπως ποθούσαν οι Κάσιοι. Η μεγαλειώδης παρουσία της Κασσιανής έχει επισκιάσει όλους τους υμνογράφους και μελωδούς της εποχής της στο Βυζάντιο. Αποτελεί αδιαμφισβήτητα την πλέον επιφανή γυναίκα μελωδό στην μακραίωνη και πλούσια ιστορία της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής.

Έγραφε τόσο τους ύμνους όσο και την μελωδία τους, διαθέτοντας ιδιαίτερο ταλέντο, ευφυΐα, ευαισθησία και εκφραστικό πλούτο. Διακρίθηκε σπουδαία στον τομέα της μελουργίας, και σε αυτό βοήθησε σημαντικά η ευρεία μόρφωση που της προσέφερε η ευγενική καταγωγή της. Στην μεγάλη υμνογράφο αποδίδονται περίπου σαράντα πέντε σπουδαία έργα, από τα οποία τα είκοσι τρία τουλάχιστον είναι αναμφισβήτητα δικά της. Τα υπόλοιπα παραμένουν αγνώστου προελεύσεως, ενώ έχει επίσης μελοποιήσει και κείμενα διαφόρων άλλων σπουδαίων υμνογράφων της εκκλησίας μας.

Από τα πιο γνωστά τροπάριά της είναι το περίφημο «Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή», σε ήχο πλάγιο τέταρτο. Αυτό ψάλλεται με ιδιαίτερη κατάνυξη στους ορθοδόξους ναούς μας το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης κάθε χρόνο, καθιερώνοντας την παράδοση. Επίσης δικοί της είναι και οι ειρμοί από την πρώτη μέχρι την πέμπτη ωδή του Κανόνος του Μεγάλου Σαββάτου. Το έργο της αποτελείται κυρίως από στιχηρά τροπάρια προς τιμή των εορταζόμενων Αγίων όλου του εκκλησιαστικού ορθόδοξου ενιαυτού.

Στην ίδια αποδίδεται και ο τετραώδιος κανόνας «Άφρων γηραλέε» καθώς και πολλά αξιόλογα δοξαστικά τροπάρια διαφόρων εορτών. Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το περίφημο δοξαστικό των Χριστουγέννων, το «Αυγούστου μοναρχήσαντος», σε ήχο δεύτερο, ξεχωριστής εκκλησιαστικής ομορφιάς. Σύμφωνα με τον σπουδαίο βυζαντινολόγο Κρουμβάχερ η Κασσιανή ήταν εξαίρετη μορφή και διακρίνει το έργο της ισχυρή πρωτοβουλία. Επίσης βρίσκει σε αυτό βαθιά μόρφωση, αυτοπεποίθηση και παρρησία, μαζί με πολύ συναίσθημα και βαθιά συγκινητική θεοσέβεια.

Ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης, αναφερόμενος στο έργο της, έγραψε ότι το χαρακτηρίζει η γλυκύτητα ενός ακορέστου και ιδιαίτερα γοητευτικού μέλους. Η Κασσιανή ήταν μία οσία μοναχή του Βυζαντίου, προικισμένη με καταπληκτικό ποιητικό ταλέντο, που προτίμησε την ταπεινή μοναχική αλουργίδα. Οσία μήτερ Κασσιανή, υμνογράφε ένθεη και κυρά της βυζαντινής μελωδίας, πρέσβευε εκτενώς προς Κύριον υπέρ ημών των αμαρτωλών, αμήν.