Στην ευλογημένη γη της Κύπρου ζει η ιερή μνήμη ενός τοπικού αγίου, του Σώζοντα, μάρτυρα της Κυπριακής Εκκλησίας. Πρόκειται για έναν αξιοθαύμαστο νεαρό άγιο που αγνοείται από τους κλασικούς συναξαριστές και τα ευρέως γνωστά πατερικά κείμενα. Τον αναφέρει όμως με ιδιαίτερη σαφήνεια ο μεσαιωνικός χρονογράφος Λεόντιος Μαχαιράς στο σπουδαίο ιστορικό έργο του για την Κύπρο. Η αναφορά του Μαχαιρά διασώζει με γλαφυρότητα την μνήμη του Σώζοντος και τα γεγονότα του φρικτού μαρτυρίου που υπέστη.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Μαχαιρά, ο Σώζων ήταν νεαρός βοσκός από το Πλακουντούδιν, μεσαιωνικό οικισμό κοντά στο χωριό Ασπρογιά. Το χωριό Ασπρογιά βρίσκεται στην ξακουστή επαρχία της Πάφου, σε περιοχή ορεινή και κατάφυτη από αιωνόβια δέντρα. Ο νεαρός Σώζων διακρινόταν από τα μικρά του χρόνια για την βαθιά πίστη και την καθαρή χριστιανική του διαγωγή. Στις πλαγιές και τα ρέματα της περιοχής έβοσκε τα ταπεινά πρόβατά του, προσευχόμενος αδιάκοπα στον Κύριο και ζώντας θεοφιλώς.

Η αρετή του φάνηκε ολοκάθαρα στην κρίσιμη στιγμή της μεγάλης δοκιμασίας, όταν η Κύπρος επλήγη από φρικτή σαρακηνική επιδρομή. Η σταθερή πίστη του και η αγάπη του προς τον Χριστό τον οδήγησαν τελικά στην ένδοξη χορεία των μαρτύρων της Εκκλησίας. Από τότε η μνήμη του διατηρείται ολοζώντανη στην ευλαβική παράδοση των κατοίκων της Πάφου, που τον τιμούν ως οικείο τους ουράνιο προστάτη. Κατά τον Λεόντιο Μαχαιρά, στη διάρκεια του εβδόμου αιώνα οι Σαρακηνοί έφθασαν στην ευλογημένη γη της Κύπρου με μεγάλο στρατό.

Έκαψαν την ιερή εικόνα της Παναγίας μέσα στην κοντινή Μονή, πιθανότατα την περίφημη Μονή της Παναγίας Χρυσορροϊάτισσας. Άλλοι ερευνητές θεωρούν ότι πρόκειται για την γειτονική και ιστορική Μονή των Ιερέων της ίδιας περιοχής της Πάφου. Όμως, με τρόπο εντελώς θαυμαστό και υπερφυσικό, η μορφή της Παναγίας τυπώθηκε πάνω στις πλάκες του ιερού δαπέδου. Η αποτυπωμένη μορφή της Θεοτόκου διατηρήθηκε εκεί ορατή και ευκρινής μέχρι τον δέκατο τέταρτο αιώνα, την εποχή του Μαχαιρά.

Ο νεαρός βοσκός Σώζων εκείνες τις μέρες της επιδρομής βρισκόταν στις πλαγιές βόσκοντας ήσυχα τα πρόβατα και το γιδοβόλι του. Οι σκληροί Σαρακηνοί, βλέποντας τον χριστιανό νέο, άρχισαν να τον καταδιώκουν αμέσως με μανία μέσα στους βραχώδεις λόφους της περιοχής. Κατά τη διάρκεια της φρενιτιώδους εκείνης καταδίωξης, ο Σώζων έσπασε χωρίς να το θέλει το ταπεινό δοχείο με το γάλα. Το χυμένο γάλα άφησε ευδιάκριτα αποτυπώματα στις σκληρές πέτρες της περιοχής, και αυτά υπήρχαν φανερά μέχρι τους ύστερους χρόνους.

Έτρεξε γρήγορα και κατέφυγε για να σωθεί σε ένα μεγάλο σπήλαιο της περιοχής, όπου είχαν κρυφτεί προηγουμένως και άλλα παιδιά. Όταν έφθασαν οι Σαρακηνοί, έβαλαν αδίστακτα φωτιά στο στόμιο του σπηλαίου και έκαψαν ζωντανά τον Σώζοντα μαζί με τα παιδιά. Το ιστορικό αυτό σπήλαιο του μαρτυρίου βρίσκεται μέχρι σήμερα κοντά στο χωριό Ασπρογιά της επαρχίας Πάφου και έχει διασωθεί. Φέρει τιμητικά το όνομα «σπήλιος τ' αή Σώζοντα», όπως το λένε με αγάπη οι ντόπιοι κάτοικοι της γύρω περιοχής.

Το σπήλαιο είναι ιδιαίτερα μεγάλο και ευρύχωρο εσωτερικά, αλλά σήμερα δεν υπάρχει μέσα του τίποτα ορατό από τα παλαιά λατρευτικά αντικείμενα. Έχει σταματήσει εδώ και πολλά χρόνια να είναι λειτουργικός λατρευτικός χώρος ή προσκυνηματικός τόπος για τους πιστούς της περιοχής. Λέγεται όμως ότι στα παλιά χρόνια από το σπήλαιο πήγαζε καθαρό και άφθονο νερό, που εθεωρείτο ιερό αγίασμα. Κατά την επιτόπια λαϊκή παράδοση των κατοίκων, το αγίασμα του Αγίου Σώζοντος θεράπευε ιδιαίτερα τα μιμίθκια, δηλαδή διάφορα δερματικά εξανθήματα.

Σήμερα όμως δεν υπάρχει καμία ένδειξη ή ίχνος νερού μέσα στο μεγάλο εκείνο ιστορικό σπήλαιο του μάρτυρα. Πηγάζει νερό μόνο από ένα μικρότερο σπήλαιο, το οποίο βρίσκεται κρυμμένο μέσα στην κοίτη του γειτονικού ποταμού. Το μικρό αυτό σπήλαιο εντοπίζεται πιο κάτω από το μεγάλο, διατηρώντας ζωντανή την μνήμη του αγιάσματος για τους ευσεβείς πιστούς. Κατά τα παλιά χρόνια οι ευσεβείς πιστοί κρεμούσαν τιμητικά ρούχα στους άγριους θάμνους κοντά στο σπήλαιο, ως ταπεινό τάμα.

Με τον απλό αυτόν τρόπο φανέρωναν την παρακλητική τους ευλάβεια και την βαθιά πίστη τους προς τον νεαρό μάρτυρα. Στην ευρύτερη περιοχή όπου μαρτύρησε ο νεαρός άγιος, απέναντι ακριβώς από το ιστορικό σπήλαιο και τον γειτονικό ποταμό, κτίστηκε αργότερα εκκλησία. Η εκκλησία αυτή ήταν αφιερωμένη στη μνήμη του Αγίου Σώζοντος και εφυλάγοντο μέσα της με ευλάβεια τα ιερά οστά του μάρτυρα. Τα τίμια εκείνα λείψανα εθεωρούντο από τους πιστούς ότι ήταν θαυματουργά και επιτελούσαν πολλές ιάσεις σε όσους τα προσκυνούσαν με πίστη.

Τα ερείπια της παλαιάς εκκλησίας του Αγίου Σώζοντος στην ευλογημένη Ασπρογιά διασώζονται μέχρι σήμερα ως αψευδής μάρτυρας της ιστορίας. Η ιερή εικόνα του Αγίου σώζεται μέχρι σήμερα στην ξακουστή Ιερά Μονή της Παναγίας Χρυσορροϊάτισσας, μνημείο της αγιότητας του. Σώζονται επίσης τμήματα από τα ιερά λείψανά του στην ιστορική Ιερά Μονή του Μαχαιρά της κεντρικής Κύπρου. Ευλαβικά τμήματα των τίμιων λειψάνων του βρίσκονται και στη Μονή της Παναγίας Χρυσορροϊάτισσας, για την οποία ήδη αναφέρθηκε.

Ο Άγιος Σώζων αποτελεί ζωντανή μαρτυρία της πίστης των κυπρίων χριστιανών στα δύσκολα χρόνια των σαρακηνικών επιδρομών της εποχής. Είναι ένας από τους νεαρούς εκείνους μάρτυρες που πρόσφεραν τη ζωή τους για τον Χριστό μέσα στις ταραγμένες ιστορικές περιστάσεις. Η ταπεινή του φιγούρα ως βοσκόπουλο που καταδιώχθηκε από τους Σαρακηνούς θυμίζει την πραότητα και την αθωότητα του ίδιου του Νυμφίου Χριστού. Η Εκκλησία τιμά την μνήμη του στις εφτά Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο, μαζί με τους άλλους ομώνυμους και ένδοξους μάρτυρες της πίστεως. Άγιε Σώζων Κύπριε νεαρέ μάρτυς και θαυματουργέ προστάτη της ευλογημένης Πάφου, πρέσβευε εκτενώς προς τον φιλάνθρωπο Κύριον υπέρ ημών, αμήν.